PROF. DR. JOOP HARTOG



Powerpoint presentaties



WTP persbericht

Op woensdag j.l. vond in Utrecht een symposium plaats onder de titel  VAN PENSIOENWET 2006 NAAR WET TOEKOMST PENSIOENEN: EEN SPRONG IN HET DUISTER?

 

Het symposium werd georganiseerd door drie prominente gepensioneerde hoogleraren (Jean Frijns, Joop Hartog en Bernard van Praag) in de economie.
Het symposium ging over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel en kiest daartoe een brede insteek. Er waren zowel bijdragen van voorstanders als van tegenstanders van de ophanden zijnde pensioenhervorming plus bijdragen over aard en achtergronden.

Het symposium beoogde een kritische, open evaluatie van de WTP en de weg daar naar toe. En een kritische evaluatie is het zeker geworden. Geen van de sprekers uitte ongeconditioneerde lof; twijfel was er over de belofte van een koopkrachtiger pensioen. Kan de WTP deze belofte wel waarmaken? Zo is het zogenaamde beschermingsrendement gericht op het nominale pensioen en geeft geen bescherming voor het inflatierisico. De beperkte risicodeling tussen leeftijdsklassen kan leiden tot grote verschillen in pensioenuitkomst. De in dit verband in opdracht van de minister gemaakte berekeningen zijn volgens vele aanwezigen discutabel en de gekozen uitgangspunten en aannames houden onvoldoende rekening met de grote lange termijn onzekerheden. Maar zelfs diegenen die de WTP als onontkoombaar zien, hameren op de noodzaak van voortgezette discussie; het nieuwe stelsel is nog verre van af; zo is ook de rechtsbescherming van de deelnemers nog onvoldoende geregeld.

Enkele saillante uitspraken

• Frijns: de stelselherziening gaat in de eerste plaats over risicoverschuiving naar de individuele deelnemer
• Van Ewijk: de vergrijzing van de fondsen brengt werkgevers en werkenden ertoe zich terug te trekken als risicodrager van het pensioenfonds waardoor de huidige pensioenbelofte moeilijk is vol te houden
• Teulings benadrukt het belang van een hoge allocatie naar aandelen voor een goed en betaalbaar pensioen maar dat kan alleen in een breed fonds met verplichte deelneming
• De Beer betreurt het verloren gaan van het collectieve karakter
• Meertens: de rechtsbescherming van het individu is onvoldoende geregeld
• Maassen ziet giga problemen bij transitie
• Berkemeijer vreest druk op premies en vlucht in extra risico’s. Uiteindelijk gaat dat ten koste van het koopkrachtperspectief van alle generaties. Hij uit forse kritiek op de assumpties die aan de pensioenberekeningen ten grondslag liggen.
• Agnes Joseph; nu de WTP er (nagenoeg) is, is het tijd om afstand te nemen en te bezien wat werkt en niet werkt. Wat vanuit de theorie logisch is hoeft in de praktijk niet te werken. Ook na de WTP moet pensioen in ontwikkeling blijven.
• Eijffinger: de extreem lage rente onder Draghi en Lagarde rente heeft binnen het FTK desastreus uitgepakt
• Volgens Werker krijgen werkenden onder de WTP een beter contract en de ouderen een hoger pensioen
• Van Popta: de WTP is een voldongen feit maar zeker geen eindpunt; er valt nog veel te verbeteren
• Mensonides: de uitkomsten onder WTP worden te rooskleurig voorgesteld; een slecht weer scenario ontbreekt

 

In het eerste deel wordt de overgang naar de WTP geplaatst binnen de trend van risicoverschuiving naar de deelnemers, versobering en financiële (lange termijn) planning op niveau van het individu. Het FTK past, volgens Frijns, niet in deze trend; de nadruk ligt op harde gegarandeerde rechten door het pensioenfonds in combinatie met (markt)waardering en onmiddellijke affinanciering van de aangegane verplichtingen. Het FTK wordt, ondanks de kritiek dat het afhankelijk van de hoogte van de inflatie tot oppotten dan wel tot potverteren leidt, ten onrechte als referentiekader voor de beoordeling van de WTP gebruikt.
Van Ewijk constateert dat de vergrijzing en rijping van fondsen werkgevers en werkenden hebben doen terugtrekken als risicodrager van pensioenfondsen. Dit is de achtergrond van de overgang naar een premieregeling (zoals ook elders in de wereld). Het doorschuiven van tekorten in de huidige – zeer diverse- 2e pijler is moeilijk vanwege het discontinuïteitsrisico omdat nieuwe deelnemers/jongeren kunnen afhaken.
Teulings benadrukt in zijn bijdrage dat een goed en betaalbaar pensioen een (veel) hogere allocatie naar aandelen vereist dan onder de WTP mogelijk is. Dat vereist een optimale risicodeling waarbij gebruik wordt gemaakt van het menselijk kapitaal als onderdeel van het totale kapitaal en schokken over de rest van het leven kunnen worden uitgesmeerd. Dit kan binnen de context van brede pensioenfondsen met een semi-publiek karakter.

Ook De Beer betreurt het verloren gaan van het collectieve karakter. Doordat het pensioen steeds meer als een financieel product wordt gezien in plaats van als collectieve voorziening, wordt het fundament van solidariteit en collectiviteit geleidelijk uitgehold. Wat bij een collectieve voorziening vanzelfsprekend lijkt – solidariteit, doorsneepremie, gegarandeerde uitkeringen- wordt bij een financieel product discutabel en moet expliciet worden verantwoord. Door hierin mee te gaan heeft de vakbeweging onbedoeld bijgedragen aan de erosie van solidariteit en collectiviteit. Van Meerten gaat daarop verder. Pensioen is een eigendomsrecht; de deelnemer draagt straks alle risico’s. Omdat pensioen als financieel product moet worden gezien, vereist dat andere structuren dan die nu in de Wet Toekomst Pensioenen staan, met name op het gebied van rechtsbescherming van het individu. De voorstellen gaan daarin niet ver genoeg, zo blijkt met name uit de EU rechtspraak.

Maassen, Joseph en Berkemeijer gaan in op het hobbelige pad naar het nieuwe pensioenstelsel. Maassen benadrukt de grote problemen die bij de transitie naar individuele pensioenrekeningen zullen opdoemen. Ook omdat zowel AFM als DNB nog weinig inhoudelijke criteria hebben vastgesteld voor de transitie. Als directeur pensioenen bij ABP/APG heeft hij ruime ervaring met soortgelijke transities die ieder minder omvattend waren maar desondanks tot giga – problemen leidden. Hij pleit daarom voor een geleidelijke overgang waarbij de WTP alleen van toepassing is voor nieuwe deelnemers, met individueel recht van overgang voor bestaande deelnemers. Ook is hij beducht voor juridische procedures tegen pensioenfondsen door onvolkomenheden in de transitie.
Agnes Joseph constateert dat door vele partijen veel input is geleverd voor de pensioenwet. Nu de wet klaar is, is er de mogelijkheid om afstand te nemen. Er is bijvoorbeeld inbreng die vanuit de theorie misschien logisch is naar in de praktijk helemaal niet lijkt te werken. Ook wordt afscheid genomen van vertrouwde regels zoals de ‘genoeg is genoeg regel. Dat lijkt financieel aantrekkelijk maar is het ook wenselijk vanuit het oogpunt van communicatie? Zij oppert een aantal ideeën voor verbetering want zelfs met de komst van de WTP blijft pensioen in ontwikkeling. Hopelijk met het beste resultaat voor alle deelnemers voor ogen! Berkemeijer, actuaris en toezichthouder, vreest dat in het nieuwe stelsel het premieniveau en de kwaliteit van de regeling onder druk komt. Als we het huidige premieniveau voor beschikbare premieregelingen als maatstaf nemen ligt een halvering van de premiesom van zo’n 36 miljard Euro in het verschiet. Dat biedt weliswaar extra loonruimte aan sociale partners, maar moet dan worden opgevangen door meer risicovol te beleggen, en door zelfs bij te lenen voor jongeren. De huidige zekerheid van 97,5% van het pensioen gaat dan fors omlaag naar zo’n 50%. Aandachtspunt is ook dat de compensatie voor afschaffing van de doorsneesystematiek ten laste mag worden gebracht van het vermogen van alle deelnemers. Daardoor vermindert het koopkrachtperspectief voor alle deelnemers. Aangezien een koopkrachtig pensioen na pensioendatum voor alle deelnemers en gepensioneerden essentieel is, zijn extra waarborgen nodig en zou een koopkrachtgerichte sturing waarbij gebruik wordt gemaakt van rendementen en de solidariteitsreserve, wettelijk mogelijk gemaakt moeten worden. Er zou dan pas sprake mogen zijn van compensatie uit het vermogen als er naar verwachting voor alle generaties sprake is van uitzicht op een koopkrachtig pensioen.

 

In de paneldiscussie wordt ingegaan op een veelheid van onderwerpen.

Eijffinger benadrukt dat door acties van de ECB de rente op overheidsobligaties gedrukt is tot onder het evenwichtsniveau. Dat heeft binnen het geldende financieel toezichtkader desastreus uitgepakt maar is geen reden om hals over kop en massaal over te stappen op een heel ander stelsel. Hij voorziet grote problemen bij de invoering maar ook in de werking van het nieuwe stelsel.

Van Popta heeft een viervoudige boodschap: het WTP is een voldongen feit (“ we hebben de schepen achter ons verbrand”), in de transitie naar het nieuwe contract moeten we minder risico’s nemen, het nieuwe contract moet veel minder complex worden en vooral de pensioendiscussie moet doorgaan. Een beleidspauze kunnen we niet hebben.

Werker licht zijn rol als adviserend wetenschapper in het voorbereidingsproces van de WTP toe. Hij laat politieke keuzes uitdrukkelijk bij zijn opdrachtgevers. Desgevraagd gaat hij ook in op de rol van Netspar; Netspar bewaakt zelf het wetenschappelijk niveau en de integriteit van het onderzoek. De programmaraad, waarin ook sociale partners, verzekeraars en pensioenfondsen zitten, maakt de keuzes wat te onderzoeken.

Mensonides vraagt aandacht voor de complexiteit van de modellen die gebruikt worden om de uitkomsten onder de WTP te berekenen. De complexiteit verhult dat de gunstige uitkomsten het resultaat zijn van subjectieve keuzes voor de modelparameters. De lange termijn inflatie- en renterisico’s worden daardoor onderschat en die van aandelen overschat. De uitkomsten geven derhalve geen goed beeld van WTP in slecht weer omstandigheden. Een onomkeerbare en ingrijpende stelselherziening wordt door het parlement geloodst op basis van onvolledige en gekleurde informatie. Opvallend is ook dat alternatieven die voor lange termijn stabiliteit kunnen zorgen zoals een combinatie van omslag en kapitaaldekking niet zijn onderzocht.

Van Praag en Hartog stellen dat in de laatste 15 jaar de fondsen in totaal gemiddeld per jaar 100 miljard hebben gespaard. Daardoor is het totale vermogen van ca. 500 miljard in 2008 nu tot ca. 1700 miljard aangegroeid. In het licht van dat feit kan men moeilijk zeggen dat het huidige systeem onhoudbaar is geworden. Het lijkt haalbaar en voor de hand te liggen een aanzienlijk deel van de uitkeringen à ca. € 35 miljard uit het vermogensrendement van ca. €100 miljard te dekken met gelijktijdige verlaging van de pensioenpremies.

Veel aandacht in de discussie met de zaal gaat uit naar het ondoorzichtige, hoog-technische voorbereidingsproces waarin relevante alternatieven snel uit beeld verdwenen. Ook de dominante rol van DNB roept vragen op; gaat DNB daarmee niet teveel op de stoel van de wetgever zitten en leidt het tot marginalisering van de rol van andere deskundigen?

 

Sprekers

– Van Ewijk, hoogleraar Universiteit Amsterdam
– Teulings, hoogleraar Universiteit Utrecht
– De Beer, hoogleraar Universiteit Amsterdam
– Meertens, hoogleraar Universiteit Utrecht en advocaat
– Maassen, oud-directeur operaties APB/APG
– Agnes Joseph, actuaris Achmea
– Berkemeijer, Zelfstandig Actuaris
– Mensonides, oud-directeur beleggingen ABP en bestuurder pensioenfondsen
– Werker, Hoogleraar Universiteit Tilburg en Netspar hoogleraar
– Eijffinger, em-hoogleraar Universiteit Tilburg
– Van Popta, bestuurder pensioenfondsen
– Van Praag, em-hoogleraar Universiteit Amsterdam
– Hartog, em-hoogleraar Universiteit Amsterdam
– Frijns, em-hoogleraar Vrije Universiteit



WTP – programma Sypmposion

VAN PENSIOENWET 2006 NAAR WET TOEKOMST PENSIOENEN: EEN SPRONG IN HET DUISTER?

symposion over een ongewisse toekomst

Utrecht 19 april 2023

9.45-18.00

De laatste jaren is er een heftig debat gevoerd over de noodzaak van een transformatie van het Nederlandse pensioenstelsel. Het voornaamste argument is dat het oude stelsel ‘niet meer van deze tijd’ zou zijn. Maar er is weinig inhoudelijke invulling gegeven aan de vraag waarom het ‘beste systeem  van deze wereld ’ niet meer ‘van deze tijd’ zou zijn. Daarbij heeft het technische karakter van het debat ertoe geleid dat velen van ons door de bomen het bos niet meer zien. Het debat tussen betrokken ingewijden was zeer specialistisch, voor buitenstaanders nauwelijks te doorgronden, discussie daarbuiten was oppervlakkig en leverde geen wezenlijk inzicht in aard en noodzaak van de veranderingen. Bovendien zijn vele regels en voorschriften nog niet uitgewerkt.

Het voorstel Wet Toekomst Pensioenen is in december 2022 aangenomen door de Tweede Kamer en is nu in behandeling bij de Eerste Kamer. De discussie over het wetsvoorstel is zeker nog niet verstomd. Dit symposion heeft als doelstelling om voor (en met) een select aantal genodigden en met eminente sprekers een open gedachtewisseling aan te gaan over noodzaak, aard en gevolgen, en wijze van tot stand komen van de nieuwe wet. De opzet is om de aandacht te vestigen op saillante kernpunten en de pensioenproblematiek te plaatsen in een algemeen-maatschappelijke context, zonder te verdwijnen achter het scherm van technisch jargon.

 

Programma

9.45 uur: Opening en welkom   – prof. Coen Teulings

10.00 – 11.30 uur: Blok 1 De aard van het pensioenstelsel

Voorzitter: drs Han de Jong

  1. Stand van zaken en probleemstelling  – prof. em. Jean Frijns
  2. Waarom de herziening? De rol van de werkgever als risicodrager  – prof. Casper van Ewijk
  3. Wat is nodig voor betaalbare en goede pensioenen?  – prof. Coen Teulings

11.30 – 12.00:  Koffie en thee

12.00 – 13.10 uur: Blok 2   Van collectief naar individueel

Voorzitter: prof. em. Bernard van Praag

  1. Wat betekent de herziening voor de arbeidsverhoudingen?  – prof. Paul de Beer
  2. EU regels, rechten van en zorgplicht naar individu – prof. Hans van Meerten

13.10 – 14.00 uur: Lunch

14.00 – 15.30 uur: Blok 3 Strompelend naar het nieuwe pensioen

Voorzitter:   dr Jeroen Kremers

  1. Pensioenfondsen in transitie, invaren of ingroeien – mr drs Jaap Maassen
  2. Complexiteit, informatie-asymmetrie en governance –  Agnes Joseph Msc.(Act)
  3. Veranderingen op de pensioenmarkt – – drs Jos Berkemeijer (AG)*

15.30 – 16.00: Thee en koffie

16.00 – 17.30 uur: Blok 4 De voorbereiding van de WTP

Panelvoorzitter:  prof. em. Joop Hartog

Paneldiscussie over de rol van de wetenschap, de sociale partners, de toezichthouder, de pensioenfondsen en de deelnemers met als panelleden prof. em. Sylvester Eijffinger, drs Jelle Mensonides, prof. Bas Werker en drs Benne van Popta.

17.30 uur: Borrel

 

 

Organisatie

Organisatie:  prof. em. Jean Frijns, prof. em. Joop Hartog, prof. em. Bernard van Praag in samenwerking met School of Economics Universiteit Utrecht 

 

CV sprekers en organisatoren

Paul de Beer is Henri Polak hoogleraar voor arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam, verbonden aan het Amsterdams Instituut voor ArbeidsStudies – Hugo Sinzheimer Instituut (AIAS-HSI) en directeur van het Wetenschappelijk Bureau voor de Vakbeweging De Burcht. Hij studeerde econometrie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en promoveerde in 2001 aan de UvA op het proefschrift Over werken in de postindustriële samenleving. Eerder was hij onder meer werkzaam bij het Sociaal en Cultureel Planbureau en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Hij heeft gepubliceerd over arbeidsmarktontwikkelingen, sociale zekerheid, solidariteit, pensioen en arbeidsverhoudingen. Zijn meest recente boek is De mythe van de arbeidsmarkt (VUBPress, 2022).

 

Jos Berkemeijer is voorzitter van de RvC van effectenbeurs NPEX en voorzitter van de pensioencommissie van de ‘Koepel Gepensioneerden’. Uit hoofde van die laatste functie, is hij is nauw betrokken bij de ontwikkeling van de WTP. Hij was achtereenvolgens concernactuaris bij Interpolis, managing director van Achmea Pensioenen en Sociale Zekerheid, Mercer Nederland en fintechbedrijf Symetrics. Daarnaast is hij gedurende vele jaren toezichthouder en adviseur bij diverse pensioenfondsen en verzekeringsbedrijven geweest, waaronder recent Centraal beheer Pensioen APF en Pensioenfonds Medewerkers Apotheken.

 

Sylvester Eijffinger is emeritus hoogleraar Financiële Economie in Tilburg, Jean  Monnet hoogleraar Europese Financiële en Monetaire Integratie aan de Tilburg University   en emeritus president van de Tilburg University Society. Daarnaast was hij gasthoogleraar   aan   Harvard University, hoogleraar Monetaire Economie (parttime)   bij   het   departement   Europese   Economische Studies aan het College of Europe (1994-2004), hoogleraar Economisch Beleid bij Humboldt University (parttime) van Berlijn   (1996-2000)   en   hoogleraar   Europese   Financiële Integratie  (parttime)  bij de Rotterdam School of Management (RSM) van de Erasmus Universiteit Rotterdam (2005-2008).

Professor Eijffinger was lid van het Panel van Monetaire Experts van het  Europese  Parlement  ten  behoeve  van  de  monetaire dialoog met de Europese Centrale Bank. Tevens was hij lid van   de   Adviescommissie   Toekomst   Banken   (Commissie Maas),  waarvan  de  adviezen  omgezet  zijn  in  een  Code Banken  en  de  Commissie  Structuur  Nederlandse  Banken (Commissie  Wijffels).

Hij heeft veel gepubliceerd in prestigieuze economische  tijdschriften,  zoals  Journal  of  Money,  Credit and Banking, Journal of Banking and Finance, Journal of Public Economics, Exford Economic Papers, Open Economies Review, European Journal of Political Economy en het Journal of International Economies. Hij is redacteur van verschillende vakbladen en nieuwsbrieven en programmadirecteur van het European Summer Institute van het Centre for Economic Policy Research, Londen.

 

Casper van Ewijk is sinds oktober 2013 verbonden aan Tilburg University en Netspar; van 2013 tot 2019 was hij directeur van Netspar. Van 1998 tot oktober 2013 was hij onderdirecteur van het Centraal Planbureau (CPB). Naast deze functie is hij als hoogleraar macro-economie verbonden aan de economische faculteit van de Universiteit van Amsterdam. Na zijn studie economie is hij sinds 1978 verbonden geweest aan de Universiteit van Amsterdam. In 1989 promoveerde hij aan de Katholieke Universiteit Brabant op een proefschrift over economische groei en overheidsschuld. Van 1992 tot 1995 was hij hoogleraar- directeur van het landelijk Netwerk voor Algemene en Kwantitatieve Economie (NAKE), dat het onderwijsprogramma verzorgt voor AIO’s in de economie. Sinds 1992 is hij hoogleraar macro-economie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij heeft gepubliceerd op het gebied van vergrijzing, economische groei en economische politiek.

 

Han de Jong werkt als onafhankelijk econoom op het snijvlak van macro-economie en financiële markten. Hij vervult momenteel de rol van ‘huiseconoom’ bij BNR waar hij dagelijks duiding geeft aan economische en financiële ontwikkelingen. Daarnaast adviseert hij enkele family offices en enkele andere organisaties op het gebied van vermogensbeheer. Hij schrijft commentaren en columns op zijn eigen website www.crystalcleareconomics.nl en verzorgt modules in de opleidingen van CFA-VBA. Tot einde 2019 was hij Chief Economist bij ABNAMRO.

 

Agnes Joseph werkt als actuaris bij Achmea Pensioenservices. Zij is pensioenfondsbestuurder en daarnaast lid van de commissie Actuariaat van de Pensioenfederatie, research fellow bij Netspar en docent bij het Actuarieel Instituut en bij Stichting Pensioen Opleidingen. Agnes heeft econometrie, actuariaat en economie gestudeerd.

 

Jeroen Kremers is voorzitter van de raad van commissarissen van Commonwealth Bank of Australia (Europe), lid van de raad van commissarissen van NIBC en adviseur bij Oliver Wyman. Daarnaast is hij onder meer lid van de Commissie Kapitaalmarkt van de AFM.

Kremers is als topambtenaar bij het ministerie van Financiën (1997–2002) nauw betrokken geweest bij de organisatie van het toezicht op de financiële markten. Daarna werkte hij als bewindvoerder bij het IMF (2003-2007) en was hij Corporate Executive Vice President ek lid raad van bestuur bij ABNAmro (2007-2010). Hij was CRO en vice-voorzitter raad van bestuur bij de Royal Bank of Scotland N.V. (2010-2014).

 

Jaap Maassen studeerde rechten (Mr.) aan de Universiteit leiden en Bedrijfskunde (Drs.) aan de Interfaculteit in Delft. Vanaf 1975 tot 1996 werkte hij voor Shell in diverse managementfuncties in Human Resources, Oil and Chemicals Trading en Pensioenen in Europa, het Midden- en Verre-Oosten en Noord Amerika. Van 1996 tot 2009 werkte hij als directeur Pensioenen voor ABP/APG. Tevens was hij chairman en president van de European Federation for Retirement Provision (EFRP), chairman van de European Association of Public Sector Pension Institutions (EASPI) en lid van het Consultative Panel van CEIOPS. Jaap Maassen was ook commissaris van Obvion, het hypotheekbedrijf van RABO, voorzitter van de raad van toezicht van het DSM pensioenfonds, voorzitter van de Willem Arntsz Stichting en lid van het EDHEC Risk Committee.

 

Hans van Meerten is advocaat (GMW advocaten) en deeltijdhoogleraar Pensioen- en EU recht aan de Universiteit Utrecht (gefinancierd door Stichting Instituut Gak). Hij was onder meer advocaat bij Clifford Chance en werkte voor de Nederlandse overheid in het wetgevingstraject. Hij is gespecialiseerd in pensioenen. Hij studeerde aan de VU en promoveerde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

 

Jelle Mensonides studeerde macro-economie aan de Universiteit Groningen. Hij begon in 1975 zijn loopbaan bij het Centraal Planbureau en stapte in 1981 over naar de Generale Thesaurie van het Ministerie van Financiën. In 1992 trad hij in dienst bij een pensioenfonds en vanaf 1996 was hij daar directie Vermogensbeheer. Sinds 2006 is hij adviseur en (voormalig) bestuurder van pensioenfondsen.

 

Benne van Popta. Bestuurder van pensioenfondsen, ondermeer oud-voorzitter pensioenfonds PMT, voorzitter/bestuurslid bedrijfstakpensioenfonds Detailhandel, voorzitter Vereniging van Bedrijfstak Pensioenfondsen. Hij was lid van de Bankraad, lid van de SER  en was lid van de eerste adviescommissie Parameters en voorzitter SPAWW (“derde ww-jaar”). Hij heeft ruime internationale ervaring als voorzitter OPSG van EIOPA, vice-voorzitter PensionsEurope, delegatieleider en deelnemer van studiereizen van pensioenexperts en lid van talrijke internationale fora.

 

Coen Teulings is op dit moment verbonden als hoogleraar aan Utrecht University. Daarvoor was hij hoogleraar economie aan de University of Cambridge. Tussen 2006 en 2013 was hij directeur van het Centraal Planbureau. Daarvoor was werkzaam als directeur van SEO Economisch Onderzoek en de Universiteit van Amsterdam (2004-2006), directeur van het Tinbergen Instituut en hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam (1998-2004), hoofd afdeling inkomensbeleid, Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (1995-1998) en (sinds 1997) hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. Voor zijn benoeming tot directeur van het CPB had hij al een stevige band met beleid. Teulings was bijvoorbeeld lid van de Raad van Economisch Adviseurs (2005-2006) en voorzitter van de commissies die het economie-onderwijs voor het voortgezet onderwijs onder de loep heeft genomen. In 1990 is hij aan de Universiteit van Amsterdam gepromoveerd op het proefschrift getiteld Conjunctuur en kwalificatie.

 

Bas Werker is professor of Finance and Econometrics at Tilburg University. His research interests cover various fields in asset pricing and asymptotic statistics. He has published work in journals as the Annals of Statistics, the Journal of Econometrics, the Journal of Finance and the Review of Financial Studies. He was associate editor for Econometrica and is currently associate editor for the Journal of Financial Econometrics. In the past he has been affiliated to Université de Sciences Sociales in Toulouse and the Université Libre de Bruxelles. He has taught courses in econometrics, investment analysis, and statistics at both the undergraduate and graduate level in various schools around the world. Moreover he supervises several Ph.D. students. He is a Fellow of the Society for Financial Econometrics and Netspar researcher coordinator. Bas Werker’s societal research interests are in pension system design and data science applications.

 

Jean Frijns (1947) studeerde en promoveerde aan de Universiteit van Tilburg; hij begon zijn loopbaan als wetenschappelijk (hoofd)medewerker econometrie aldaar. In 1980 stapte hij over naar het Centraal Panbureau en in 1988 naar het pensioenfonds ABP, waar hij in 1993 tot directeur van ABP vermogensbeheer  werd benoemd. Vanaf 2005 was hij actief als commissaris van verscheidene financiële instellingen en adviseur van diverse pensioenfondsen. Van 1995 tot 2012 was hij bijzonder hoogleraar Beleggingsleer aan de Vrije Universiteit van Amsterdam.

 

Joop Hartog (1946) is emeritus hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is gespecialiseerd in arbeidseconomie en publiceerde, alleen of met co-auteurs, een tiental boeken, meer dan honderd artikelen in internationale tijdschriften en ruim honderd bijdragen aan boeken en tijdschriften in het Nederlands. Samen met Jules Theeuwes richtte hij het tijdschrift Labour Economics op en hij schreef columns voor Nederlandse kranten gedurende meer dan 15 jaar. Hij was lid van diverse adviescommissies voor de overheid, waaronder de Raad van Economische Adviseurs. Hij was gastonderzoeker bij diverse instellingen, waaronder Stanford, de Wereld Bank, Peking University en Harvard. In 2001 werd hij benoemd als lid van Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen KNAW. In 2011 ging hij met emeritaat, maar hij is nog steeds actief als onderzoeker. Later dit jaar verschijnt bij Routledge zijn boek The Political Economy of Immigration in The Netherlands: Population, Land and Welfare.

 

Bernard M.S. van Praag (1939) is emeritus universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Na zijn studie Econometrie aan de UvA was hij verbonden als medewerker aan het Econometrisch Instituut van de Erasmus Universiteit (toen: NEH), en daarna hoogleraar te Leiden, Rotterdam en de UvA. Bij de UvA was hij directeur van de Stichting voor Economisch Onderzoek (SEO). In 1986 werd hij de voorzitter-medeoprichter van het Tinbergen Instituut. Hij was onder andere kroonlid van de SER, lid van de WRR en lid van de commissie-Dekker (Structuur gezondheidszorg). Hij is lid van de KNAW en is tevens lid Verantwoordingsorgaan ABP namens Nederlandse Bond Pensioenbelangen (NBP). Hij heeft vele publicaties in internationale toptijdschriften over de meting van welvaart, en welzijn, armoede, happiness economics (Leyden School), econometrische methodologie, en verspreide onderwerpen. In 2004 verscheen van hem en A.Ferrer-i-Carbonell de monografie Happiness Quantified. A Satisfaction Calculus Approach bij Oxford University Press (revised paperback in 2007). Hij was vaste columnist bij de ESB en schreef regelmatig in dagbladen zoals het NRC Handelsblad en Volkskrant.



Gedicht

Tijdens een recente vakantie vond ik in Silves, in de Algarve, bovenstaand gedicht. Naast Cafe da Rosa ligt een toeristenbureau en een klein museum dat de tijd van de Moorse overheersing (van 711 tot 1249) belicht. Op een witte muur stonden enkele gedichten uit die tijd, in sierlijke Arabische letters. Met daarnaast de vertaling in het Portugees.Geholpen door mijn kennis van het Frans kon ik de betekenis op zijn minst vermoeden, en daarmee kreeg ik ook het gevoel dat ik dit een mooi gedicht zou vinden. Er stond ook nog een Engelse vertaling  bij en die heb ik gebruikt voor mijn vertaling naar het Nederlands. En inderdaad, een prachtig gedicht.

Dit gedicht is voor jou

Als een tuin bezocht door een briesje

waarin de dauw van de nacht tot rust is gekomen,

de bloemen omhullend,

van jouw naam heb ik een gulden japon voor je gemaakt

Met jouw lof verspreid ik de fijnste muskusgeuren

……………………………………………………….

Het was de tuin die ons bezocht heeft,

zijn geschenken stuurde,

in de geurende handen van de bries.



Het water komt!

“De angstige wekroep “het water komt” heeft tientallen malen weerklonken op de dijken en over de hennepakkers en de weiden”. Zo begint Maarten Schakel, geboren in 1917 in Meerkerk en overleden in 1997, zijn boekje De waterwolf slaat toe. Hij was burgemeester van Hoog Blokland, Hoornaar en Noordeloos van 1946 tot 1986 (waarvan de laatste vier jaar waarnemend). Hij was ook secretaris- penningmeester van waterschap De Overwaard, en in die functie had hij eenvoudig toegang tot de archieven. Met zijn intense belangstelling voor de lokale geschiedenis en zijn lust om die geschiedenis in woord en geschrift uit te dragen heeft hij op die rijke akker vruchten voortgebracht waarvan we nog steeds volop kunnen genieten.

Het boekje werd geschreven na de watersnoodramp van 1 februari 1953, in een goed jaar tijds: als einddatum staat maart 1954. Het biedt een overzicht van alle overstromingen in de Alblasserwaard sinds het ontstaan van het hoogheemraadschap in 1277. Het begint met een classificatie van al die overstromingen en geeft vervolgens een bespreking van elk afzonderlijk, op basis van verslagen in de archieven, rekeningen voor herstelwerkzaamheden, vergaderstukken, etc, hier en daar aangevuld uit andere bronnen. Van de voorzitter van de vereniging kreeg ik één van de laatste exemplaren die nog in het archief aanwezig waren en ik heb het met groot plezier gelezen. Hier zal ik de classificatie van de “vloeden” samenvatten, en een enkel detail uit de gedetailleerde rampenbeschrijvingen citeren.

De overstroming van 1953 was de 33e sinds 1277. De voorlaatste was in 1820, zodat er tot 1953 gemiddeld één overstroming in ruim 20 jaar was, en tot 1820 één in de 17 jaar. Het ergst was in dit opzicht de periode 1523-1574, met 10 overstromingen, gemiddeld eens in de 5 jaar. Het hoogst heeft het water gestaan in 1741. Naar wateroverlast gemeten was de ramp van 1953 in de Alblasserwaard zeer bescheiden.

Schakel onderscheidt 4 soorten overstromingen: opperwater, vloedwater, ijsdammen en militaire inundaties. De 33 overstromingen betroffen 15 keer opperwater, 9 keer stormvloedwater, 6 keer ijsdammen en 3 keer militaire inundaties. Gemeten naar oplopende schade is de volgorde stormvloeden, opperwater uit Lek en Merwede, ijsdammen en opperwater uit de Betuwe.

Over de militaire inundaties zegt Schakel niet veel, daar is het waterschap immers niet voor verantwoordelijk. Hij bespreekt alleen de inundatie van 1574 tijdens de Opstand; de andere twee worden niet benoemd, maar die zijn te dateren in 1672 en 1944. De inundatie van 1672, tegen de invasie van het Franse leger, verliep chaotisch, door het verzet uit Gorinchem en van de boeren in de omgeving. In 1944 heeft de Duitse bezetter de aloude waterlinie geactiveerd, en werd de grens tussen Alblasserwaard en Vijfheerenlanden onder water gezet.

Bij stormvloeden jaagt een storm het water uit de Noordzee naar binnen, en ontstaat de schade in het westelijk deel van de Waard. De stormvloeden horen vooral bij najaarsstormen. Van de 9 vallen er 6 in november (1-1- 1470, 5-11- 1530, 1-11-1532, 14-11-1552, 1-11-1570,?-11-1590 en 1 eind oktober (21-10-1468), de andere twee vallen in februari (2-2-1373, 1-2-1953). Stormvloeden doen zich in onze streek niet gelden tussen 1599 en 1953. Het is inmiddels genoegzaam bekend dat in 1953 de zeedijken in verwaarloosde toestand verkeerden.

IJsdammen, zo schrijft Schakel, vallen in de kerstvakantie: januari 1573, 01-01-1624, 17-12-1655,30-12-1658, 20-01-1663 en één uitzondering: 19-03-1709. Bij een ijsdam zoekt het opperwater een doorgang langs de dam, en tast zo de dijk aan. Viermaal brak daardoor de Merwededijk, twee keer bij Gorinchem, twee keer bij Hardinxveld. De andere twee breuken vielen in de Lekdijk (waarvan overigens één ter hoogte van de Vijfheerenlanden). Alle ijsdammen komen voor in de Kleine IJstijd zoals beschreven op de website van het KNMI, een periode die duurde van ongeveer 1430 tot halverwege de negentiende eeuw, met een gemiddelde temperatuur 1 a 2 graden beneden de huidige. Het dieptepunt viel in het laatste kwart van de 16e eeuw (het koudste van de afgelopen duizend jaar) en het eerste kwart van de 17e eeuw.

De meeste beroering wordt veroorzaakt door problemen met het opperwater uit de Betuwe. Als de rivierdijken boven Gorinchem en Hagesteijn breken, klotst het water uit het oosten tegen de achterdeur, dwz tegen de dijken langs de Zouwe: de Zouwendijk en de Bazeldijk. Maar al in 1284 werd daartoe een extra achterdeur gebouwd: de Diefdijk. Perfect was die beveiliging in de eerste eeuwen zeker niet, want de dijk brak voor 1413, in 1497, 1523, 1565, 1571 en in 1573. Maar daarna nooit meer. Beneden de Diefdijk kon de Linge ook door opperwater boven zijn vermogen belast worden; dan spoelde het water tegen Bazeldijk en Zouwendijk. Kedichem was een beruchte zwakke plek, met breuken in 1726, 1740 en 1809.

De spanning tussen de belangen van de Betuwe en de Alblasserwaard konden hoog oplopen. Al in het Handvest van 1277, dat sluiting van een ringdijk om de Alblasserwaard bezegelde met de aanleg van de Zouwendijk, van Ameide tot Hoog Blokland, wordt met die spanning rekening gehouden. De Heren die het Handvest ondertekenden, en allen die onder deze Zouwendijk wonen, zijn gehouden om zich in te zetten tegen al degenen die de dijk willen doorsteken, of ze nu “vriend, maagd of heer zijn”. Bescherming van eigen have en goed gaat boven de solidariteit van vriendschap, maagschap of heerlijke macht.

Het rampjaar 1726 biedt een treffende illustratie. Voor een beschrijving van dat jaar put Schakel uit een boekje van Jacobus van Vechoven, substituut-watergraaf van De Overwaard en dus nauw betrokken bij de gebeurtenissen. In de eerste wintermaanden van 1726 stond het water zeer hoog, zowel binnen als buiten de dijken, en er vormden zich ijsdammen. Spuien werd daardoor zeer bemoeilijkt, zeker toen ook nog westerstorm het water opjoeg. Na een dijkbreuk bij Kedichem stond ook oost van de Alblasserwaard het water zeer hoog. Toen in maart het water begon te zakken, bleken in Zouwen- en Bazeldijk grote gaten ingescheurd. Het Dijkcollege van de Alblasserwaard besloot deze te dichten. Maar daar waren de oosterburen niet van gediend, die wilden hun water wel kwijt. Op 3 april verzamelde zich in Meerkerk een grote menigte, boeren die op schuitjes uit de Vijfheerenlanden waren gekomen, gewapend met snaphanen, pistolen en spaden, en voornemens om Zouwen- en Bazeldijk op diverse plaatsen door te steken. Toen de boeren bij Hoenderwiel, net boven Meerkerk, metterdaad aan het graven sloegen, probeerde de schout van Meerkerk dat te verhinderen, maar uit angst voor de spanhaan deinsde hij terug. Aangemoedigd door hun succes zette de meute zijn graafwerk voort bij de Grote en de Kleine Wiel in Hoog Blokland. Daarop werd het leger gealarmeerd, een officier met 25 soldaten daagde uit het garnizoen in Gorcum. Op de Bazeldijk ontwikkelde zich een heuse veldslag, waarbij één van de vluchtende gravers werd doodgeschoten en een tweede gewond raakte. Inmiddels uit de Alblasserwaard opgetrommelde boeren deden er nog een schepje boven op, in een stevige knokpartij, waarna de boosdoeners bebloed afdropen. Vervolgens werd met man en macht gewerkt aan het dichten van de gaten. De herstelde dijk werd onder militaire bewaking gesteld, en de rebellenleider werd voor zijn leven verbannen uit Holland en Westfriesland, met verbeurd verklaring van al zijn goederen.

In de loop van de tijd zie je de frequentie van de overstromingen eerst toenemen en dan afnemen. Nemen we het aantal overstromingen per eeuw dan tellen we er 1 in de 14e , 6 in de 15e , 13 in de 16e , 5 in de 17e , 2 in de 19e en 2 in de 20e eeuw. Maar een eeuw is een volstrekt willekeurige indeling. De wachttijd tot de volgende overstroming is daarom een informatievere maatstaf, zij het niet voor de toenmalige bewoners, want die wisten niet wanneer het weer raak zou zijn. Duidelijk is dat na 1820 de grote ellende achter de rug is. De militaire inundatie van 1944 betrof een beperkte grensstrook en de ramp van 1953 bracht ook weinig water binnen.
Het boekje van Schakel is een prachtig document, door zijn rijkdom aan details, en evident genoegen om treffende formuleringen in de taal van weleer op de toonbank te leggen. Het enige wat ik mis is een gespecificeerde verantwoording van de bronnen. Dat maakt het moeilijk om een vergelijking te maken met een andere rijke bron, het werk van

Elizabeth Gottschalk Stormvloeden en rivieroverstromingen in Nederland, (Van Gorcum, Assen 1971-1977), waar in 3 delen de overstromingen in de Nederlanden zijn weergegeven die ze met voldoende betrouwbaarheid kon documenteren, van de vroegste tijden tot de 17e eeuw. Ik heb daaruit de vermeldingen voor de Alblasserwaard geselecteerd, maar die lijstjes zijn niet identiek. Tussen 1277 en 1677 vermeldt zij 1373, 1446, 1468, 1496, 1523, 1530, 1532,1570, 1571, 1573, 1573, 1595, 1663 en 1673. Dat zijn er 14 van de 25 die Schakel noteert. Zij rapporteert ook 14 vloeden die Schakel niet vermeldt. Geen van beiden zal een vloed verzonnen hebben of bewust verzwegen. Het moet dus gaan om verschillen in bronnen (Schakel gebruikt, naar het schijnt, alleen de archieven van het hoogheemraadschap, Gottschalk zoekt ruimer en verwijst ook naar de vindplaatsen) en mogelijk ook verschillen in definitie. Gottschalk meldt in 1483 “wateroverlast”en dat vinden we niet terug bij Schakel. In 1513 is volgens Gottschalk de boel ondergerekend en in 1563 de Diefdijk overgestroomd, in 1625 stond Wijngaarden onder water, en dat staat niet op de lijst bij Schakel. Er ligt dus nog een leuke klus om de verschillen tussen beiden te traceren. Eén verschilletje kon ik gemakkelijk oplossen. Gottschalk schrijft dat in 1659 alle dorpen in de Alblasserwaard onder water staan door een dijkbreuk bij Hardinxveld, maar de preciese datering van Schakel brengt uitkomst: op 30 december 1658 zorgde een ijsdam voor die breuk. Dan hebben dus beiden gelijk. Frappant is wel dat Gottschalk schade vermeldt in 1421/1422, door een breuk ten tijde van de St Elizabethvloed en Schakel daarover zwijgt. Hij schrijft zelfs expliciet, op pagina 10, dat tijdens die ramp de Alblasserwaard “boven water bleef”. Zou hij jaloers geweest zijn dat Elizabeth Gottschalk wel een vloed op haar naam heeft staan en Maarten Schakel niet? Er komen mooie namen voor, zoals Allerheiligenvloeden ( drie keer) en de St Pontianus vloed (19 november 1497, naar een paus die verbannen werd naar de mijnen van Sicilië), maar voor zover ik kan nagaan is er tijdens St Maarten nooit een dijk gebroken. Maar zoals bekend werd onze burgemeester geroemd als een man uit één stuk.

OVERSTROMINGEN IN DE ALBLASSERWAARD 1277-1953

JAAR DATUM SOORT   WACHTTIJD
1373  2 februari storm  < 41
1413 vóór 1413 > 33
1446 10 april  opper 22
1468 21 oktober storm  2
1470  1 november  storm  26
1496  16 februari opper 1
1497 26
1523 7
1530 5 november storm  2
1532 1 november storm 20
1552 14/15 januari opper  0
1552 14 november storm 13
1565 22 maart opper 5
1570 1 november storm 1
1571 11-12 februari opper 2
1573  januari ijsdam 1
1574 inundatie 19
1593  19 maart opper 2
1595  23 maart opper 4
1599  november storm 25
1624  1 januari ijsdam 31
1655  27 december ijsdam 3
1658  30 december ijsdam 5
1663  20 januari ijsdam 9
1672 inundatie 37
1709  17 maart ijsdam 17
1726 7 februari opper 14
1740 24 december opper 1
1741  3 januari opper  3
1744  12 maart opper  65
1809  30 januari opper  11
1820  25-25 januari opper 124
1944 inundatie  9
1953 1 februari storm

Bron: Schakel, Waterwolf; inundaties 1672 en 1944 toegevoegd.
Wachttijd: wachttijd in jaren tot de volgende overstroming



Het verdriet van Ralph

“”Do you have electricity?”

“What?”

“Electricity? What’s that?”

Het oude baasje keek ons onderzoekend aan. Hij stond achter de toonbank van zijn kale houten kampwinkel, aan het randje van de Yukon, schamel gevuld met verpakte levensmiddelen. Klein en compact van bouw, zijn pet scheef op zijn hoofd, zijn kleding wat groezelig, zijn gezicht nog ongeschoren. Maar zijn ogen stonden guitig.

Toen we voldoende van ons stuk waren gebracht wees hij met zijn balpennetje naar boven, waar een dubbele TL bak zijn bleke licht verstrooide en de verlorenheid van de kampwinkel annex kantoor  accentueerde.

Natuurlijk hebben we elektriciteit. En warme douches. Voor Can $ 10,70 (de 70 cent voor de overheid!) konden we ons uitklapcaravannetje neerzetten en met zijn vieren overnachten. Er stond verder niemand op het open grasveld. Alleen schuin achter ons stond een glanzende kampeertrailer.

Er ontbrak een picknicktafel maar die kon Ralph met zijn pick-up truck wel even brengen. Onderweg, met Tonny en Janny op een schoongeveegde plek in zijn truck, deed hij zijn verhaal, in een paar korte zinnen. Jarenlang had hij samen met zijn vrouw een grote truck gereden, lange ritten naar Whitehorse en Fairbanks. Samen hadden ze de camping opgezet, een jaar of 15 terug, met geld dat hij van het leger had gekregen. Samen hadden ze het terrein gerooid. Hij had de bomen vastgebonden aan de truck, zij had ze er uit getrokken. Zijn ogen werden vochtig. Alles hadden ze samen gedaan. Het houten huis gebouwd, de kampwinkel annex kantoor, de propere toiletten. Een paar jaar geleden was ze overleden, hartstilstand. Sindsdien leefde hij hier alleen, 79 inmiddels, zijn dochter ver weg in Australië. Maar nee, eenzaam was hij niet, zei hij met een glimlach want hij kende iedereen in Watson Lake.

De volgende dag zouden we hem weer helpen om de picknickbank terug te zetten. Om zes uur in de ochtend trof Tonny hem aan in zijn bleke kantoortje, verdiept in zijn administratie. Zonder iets te zeggen haalde hij zijn portefeuille te voorschijn en toonde de foto. Dit was ze. De tranen liepen over zijn wangen. She’s beautiful, isn’t she?

Barend en ik zeulden de picknickbank achterop de dieseltruck. Hebben jullie de rivier niet gezien, vroeg hij ons. Het kleine mannetje, zijn petje weer scheef over zijn hoofd alsof het ’s nachts niet af was geweest, hing gebogen aan het stuur van zijn truck en reeds ons langs de snelstromende Liard.

Ik trek er nogal eens op uit met mijn boot,  24 pk Mercury. Ik zet mijn tentje op, ga vissen, maak een kampvuur. Ik heb 3 geregistreerde geweren, en nog 2 ongeregistreerde, voor het geval de overheid de verkeerde dingen doet. We reden achter zijn huis om, langs de schuren. Daar staat de kar waar ik mijn hout in haal. Daar staan mijn sneeuwblazers. Daar staat mijn terreinwagentje. Dat gebruik ik als we ’s winters gaan jagen. Samen met een vriend. Schieten we een moose of een caribou. Die villen we, en we slachten hem zelf. Mijn vriend een deel en ik een deel. Daar kom ik een eind mee door de winter, ik ben maar alleen.

Wij waren terug bij zijn kampeerwagen. Willen jullie mijn trailer zien? Klein maar veerkrachtig, beetje krom, wat trekkend met één been, ging hij ons voor over het grasveld. De glanzende wagen achter ons was van hem. Samen gekocht. Hij opende de deur, liet ons de keuken zien, de badkamer, de zitkamer.  Op de sofa lag een kleurig kleedje. Hij streelde het met zijn hand. Heeft zij gemaakt. Hij liet de slaapkamer zien, in de verhoging voor in de trailer. Schoof de klerenkast open. Haar jurken hingen er nog in.

Hij sloot weer af en gaf ons zijn kaartje. Ralph Bjorkman. Green Valley RV Park. Quiet country setting. We namen afscheid.

“Have a nice trip. Its’ beautiful up here”

 

Watson Lake, Yukon Territory, mei 2004.

 



WE HADDEN BIJNA EEN HELE PROVINCIE UTRECHT OPEN KUNNEN HOUDEN

7 juni 2022

Joop Hartog

Emeritus FEB Universiteit van Amsterdam

 

  1. De strijd om de ruimte: wij groeien vast in tal en last[i]

Achteraf is het natuurlijk triviaal. Waren in 1977 de aanbevelingen opgevolgd van de Staatscommissie Muntendam, Bevolking en Welzijn in Nederland, dan waren de huidige problemen van ruimtelijke ordening beduidend minder nijpend geweest. Het gevecht om de beschikbare ruimte is inmiddels dramatisch geïntensiveerd, met uitbarstingen van verbetenheid en bitterheid. De landbouw staat onder zware druk om in te krimpen. Er wordt geklaagd over een schreeuwend tekort aan woningen, er wordt gewezen op de noodzaak om de komende jaren 1 miljoen huizen bij te bouwen, met de klemmende vraag “waar?”. Natuurgebieden worden bedreigd, in kwaliteit en omvang. Volgens het WNF is de toestand van de natuur in Nederland slechter dan ooit, de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur komt tot eenzelfde oordeel.[ii] De druk om natuur met recreatie te mengen, en met commerciële activiteiten, neemt alsmaar toe. En waar laten we de windmolens en de zonneparken? En de datacenters? De distributiedozen?  Het is een open deur om te zeggen dat de ruimte schaarser is dan ooit in Nederland.

De Staatscommissie Muntendam beval aan om te streven naar een stationaire bevolkingsomvang, natuurlijke bevolkingsgroei zo snel mogelijk te beëindigen en immigratie geen invloed te laten hebben op de demografische ontwikkeling. Vruchtbaarheid op zo’n 15 tot 30 procent beneden vervangingsniveau werd aanbeloven. Om immigratiedruk te vermijden werd aanbevolen de arbeidsmarkt met intern beleid op orde te brengen, in plaats van arbeid te importeren. Omdat het toen nog vooral om ongeschoolde arbeid ging kwam dat neer op aantrekkelijker maken van ongeschoold werk voor binnenlands aanbod en opheffen door mechaniseren. Voor natuur diende minstens 500 000 hectare te worden gereserveerd, waarvan 200 000 hectare bos.

De natuurlijke bevolkingsgroei is inderdaad tot stilstand gekomen, en de vruchtbaarheid ligt nu met  een waarde van rond de 1,7 beduidend beneden het vervangingsniveau. In 2020 was het geboorteoverschot 4000,  de balans van -21 646 voor ouders met Nederlandse achtergrond en + 21 650 voor ouders met migratieachtergrond. De daling van de vruchtbaarheid is zeker mogelijk gemaakt door het liberale en stimulerende beleid dat de Staatscommissie aanprees maar is voor het grootste deel toe te rekenen aan spontane ontwikkelingen, gebaseerd op de komst van de anticonceptiepil en op bevrijding en emancipatie van de vrouw. Maar een stationaire bevolking is niet bereikt.  In 1977 hadden we bijna 14 miljoen inwoners , in 2021 ruim 17 miljoen, een toename van ruim 26 procent. In 1977 had Nederland een oppervlakte van 37 187 km2. Daarvan was toen 4157 km2 in gebruik voor verkeer, wonen, bedrijven en sportvelden, in 2015 besloeg dit 5296 km2, 27 procent meer.[iii] Over die periode groeide de bevolking met 22 procent, dus het directe ruimtebeslag voor wonen en werken (exclusief de agrarische sector) is per hoofd van de bevolking gestegen. Hadden we inwonertal en dit directe ruimtebeslag per capita constant gehouden, dan hadden we 1139 km2 bespaard, 30 procent meer dan de toenmalige bedrijvenruimte, ongeveer gelijk aan het toenmalige beslag voor verkeer , meer dan de helft (60 procent) van de toenmalige ruimte voor wonen. De 2000 kmbos die de Staatscommissie wenste stond er al in 1977 en nam zelfs toe van 2905 naar 3413 km2, maar 3000 km2 andere natuur is niet gerealiseerd: het areaal liep terug van 1641 naar 1577 km2. Een besparing aan ruimtebeslag van ruim 1100 km2 is zeker fors te noemen: het is 22 keer Park de Hoge Veluwe, de hele provincie Flevoland, 80 procent van de toenmalige provincie Utrecht.

De strijd tussen de bestemmingen landbouw en natuur is buitengewoon heftig. De bestemming natuur krijgt krachtige steun van de EU, maar de boeren voelen zich miskend.  Voor soortenbescherming en  gebiedsbescherming heeft de EU de Vogelrichtlijn 1979 en de Habitatrichtlijn 1992 opgesteld. Daarmee hebben de lidstaten zich verbonden om de natuurwaarden te beschermen en te versterken en de biodiversiteit te verbeteren. Ze hebben hun waardevolle natuurgebieden geïnventariseerd en ingebracht in het Natura-2000 netwerk (www.natura2000.nl). Natura-2000 gebieden worden  bedreigd door stikstofdepositie. Stikstofdepositie is het neerslaan van stikstof uit de lucht op de bodem of het water via ammoniak (2/3 van de neerslag) of stikstofoxiden (1/3). Van de depositie uit Nederlandse bron is 2/3 afkomstig uit de landbouw en is de rest min of meer gelijk verdeeld over verkeer, bouw en overig (www.cbs.nl, stikstofdossier).

In mei 2019 oordeelde de Raad van State,  dat het Nederlandse beleid om stikstofschade te beperken niet deugde. Volgens het PAS, Programma Aanpak Stikstofdepositie, kon toestemming worden gegeven voor activiteiten die mogelijk schade opleveren voor Natura-2000 gebieden op grond van maatregelen met toekomstige positieve gevolgen voor die gebieden. Volgens het Europese Hof moeten die positieve gevolgen van te voren vast staan. De Raad van State oordeelde ook dat het weiden van vee en het bemesten van grond niet vrijgesteld mag worden van vergunningen, omdat niet vooraf vast staat dat activiteiten geen schade opleveren voor natuurgebieden (www.raadvanstate.nl).

De uitspraak van de Raad van State leidde tot verlammende onzekerheid. Verlenging van  vergunningen stagneerde en veel boeren bleken plotseling, ongeweten, in overtreding te zijn omdat ze handelden zonder een benodigde Natura-2000 vergunning.  In de zomer van 2019 werd bij wet een Adviescollege Stikstofproblematiek ingesteld, met als taak aan te geven hoe en onder welke voorwaarden op korte termijn Natura-2000 vergunningen kunnen worden verleend en hoe de legalisering van verleende vrijstellingen kan worden gerealiseerd. Het College diende ook te adviseren over een structurele aanpak van de stikstofproblematiek.[iv] Nog in 2019 nam het kabinet drie maatregelen om stikstofdepositie te reduceren: verlaging van de maximumsnelheid overdag op autowegen tot 100 km per uur, wijziging in de samenstelling van veevoer (in 2020 weer ingetrokken) en uitkoop van varkenshouderijen.

Het is niet zo moeilijk om in de PAS regeling gebrek aan oprechte toewijding aan natuurbescherming te zien.[v] Vertrouwen op toekomstige baten en ondertussen schadelijke activiteiten toestaan laat veel ruimte voor optimisme en luchtfietserij, en vrijstelling van vergunningen zonder overtuigend bewijs dat geen schade optreedt in een land waar natuurwaarden al zwaar onder druk staan, kan ook gezien worden als gebrek aan integriteit jegens het Natura-2000 programma. Niet voor niets stelt het Adviescollege in haar rapport, p 8: “Het verzinnen van een ‘juridische list’ is, los van de vraag of die er zou zijn, in de ogen van het Adviescollege onacceptabel”. [vi]

In april 2022 vernietigde de rechtbank in Haarlem een vergunning voor woningbouw naast een Natura-2000 gebied die was verleend door de provincie Noord-Holland omdat verlaging van  de maximumsnelheid “stikstofruimte” zou hebben gecreëerd voor de uitstoot door de woningbouw. Volgens de  rechtbank toont dit niet aan dat het natuurgebied geen schade ondervindt van de woningbouw, terwijl dit volgens de Habitatrichtlijn wel specifiek moet worden aangetoond.[vii] De rechtbank in Zwolle heeft soortgelijke uitspreken gedaan: voor een Natura-2000 vergunning is  specifieke feitelijke bewijsvoering nodig dat geen schade optreedt.[viii]

In mei 2022 constateren twee experts dat het stikstofbeleid nog nauwelijks resultaat heeft opgeleverd, door gebrek aan daadkracht en te veel inzet op overleg met provincies en belangenorganisaties. De belangtelling bij boeren voor de uitkoopregeling is klein.[ix] De boeren hebben inmiddels groot wantrouwen tegen de overheid ontwikkeld en hun verzet is vaak hard en venijnig, met soms ontwrichtende demonstraties.

De  voortdurende nederlagen van de overheid bij de rechtbanken werpen de vraag op of de overheid wel bekwame juristen in dienst heeft die in staat zijn om Europese regelgeving correct te interpreteren. Maar even goed kan de vraag worden gesteld of de Europese regelgeving wel hanteerbaar is. Stikstofdeposities komen uit de lucht vallen, en directe lijnen tussen herkomst en bestemming zijn niet veelal niet eenduidig vast te stellen. Normen voor uitstoot zijn veel eenvoudiger direct aan de bron te handhaven dan via deductie uit de dwarrelwegen van de luchtstromen.

Boerenprotesten begonnen bij de suggestie om de veestapel te halveren om de stikstofcrisis te bestrijden maar verbreedden zich naar algehele ontevredenheid over regeldruk en bejegening van de agrarische sector. Verkeersontwrichting, gewelddadige acties naar gebouwen en personen en intimiderende acties naar personen uit politiek en bedrijfsleven volgden (Boerenprotesten Nederland 2019-2021 – Wikipedia).

Alom wordt geklaagd over tekort aan woningen en de enorme prijsstijgingen die vooral de jongeren  treffen die hun eerste woning willen kopen. De sterk gestegen vraag naar koopwoningen houdt ook verband met de lage hypotheekrente en de opgetreden verdunning van huishoudens. Maar schaarste aan bouwgrond, versterkt door de stagnatie in afgifte van bouwvergunningen door de stikstofproblemen, speelt zeker ook een rol. In een onderzoek in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken heeft onderzoeksbureau ABF het woningtekort in 2021 geraamd op 279 000, 3,5 procent van de woningvoorraad. Gebaseerd op verwachte groei van het aantal huishoudens en het aanbod van nieuwe woningen zou het tekort na aanvankelijke stijging in 2035 gedaald zijn tot 2,0 procent van de voorraad, 179 000 woningen. “In de komende vijftien jaar komen er naar verwachting ruim 1,1 miljoen woningen bij door nieuwbouw, het splitsen van woningen en door de transformatie van bijvoorbeeld oude kantoorpanden en leegstaande winkels naar woningen.” (Het statistisch woningtekort nader uitgelegd | Home | Volkshuisvesting Nederland). De bouwsector stort zich gretig op die nood: “ Nederland heeft tot 2040 één miljoen extra woningen nodig” roept de voorzitter van de bond van makelaars[x]. En de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening maakt dat expliciet zijn ambitie, al is er zeker twijfel aan de noodzaak daartoe [xi]: “Honderdduizend nieuwe woningen per jaar in de komende negen jaar”. Hoe dat zou moeten worden gerealiseerd is nog niet duidelijk gemaakt.

Ook de Noordzee raakt vol en zitten bestemmingen elkaar in de weg. ”Waar windmolens staan kan niet gevaren worden. Waar kabels liggen kan niet worden gevist. Zandwinning voor de kustverdediging moet buiten beschermd natuurgebied plaatsvinden. En schietoefeningen moet je niet houden tussen de offshore installaties” [xii] Steeds meer schepen, steeds grotere schepen, steeds meer windturbines. Zo wil het nieuwe kabinet tot 2030 een verdubbeling realiseren van de capaciteit aan windparken die nu gerealiseerd of in aanbouw is[xiii] Dat vraagt om goede coördinatie, afweging van belangen, dus zorgvuldig beleid. [xiv]

Nu de nood zo hoog is gestegen heeft het meest recente kabinet-Rutte het nut van centrale regie over de ruimtelijke ordening herontdekt: er is zowaar weer een Minister voor Ruimtelijke Ordening. Vanaf 2010 was dat niet meer nodig gevonden. In de na-oorlogse periode was er tot 2010 altijd een Minister voor Volkshuisvesting[xv], vanaf 1965 was er ook steeds een Minister voor Ruimtelijke Ordening, in combinatie met Volkshuisvesting (in 1982 uitgebreid met Milieubeheer). De grote verandering kwam in 2010: geen minister voor ruimtelijke ordening, geen minister voor volkshuisvesting, maar een Minister voor Infrastructuur en Milieu, in 2017 vervangen door een Minister voor Infrastructuur en Waterstaat (en 6 maanden Milieu en Wonen). In 2022 herleeft het inzicht dat een dichtbevolkt land centrale regie nodig heeft en is er weer een  Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.[xvi]

Het verschijnen en verdwijnen van een Minister voor Ruimtelijke Ordening is typerend voor de beleidsoriëntatie. Vanaf 1945 trok de centrale overheid steeds meer verantwoordelijkheid voor de ruimtelijke inrichting van het land naar zich toe, maar met de liberale wind van de jaren ’90 werd steeds meer gedecentraliseerd, naar lagere overheden en zelfs private partijen. Aanvankelijk steeds krachtiger wordende centrale regie wordt dan vervangen door laissez-faire. Zoals Bruinsma en Koomen (2018) in hun beleidsgeschiedenis concluderen over de Structuurvisie 2012 (p 41):“Overheden, burgers en bedrijven krijgen de ruimte om oplossingen te creëren en verdienen het vertrouwen dat ze dat op een goede manier doen”. Een wrange illustratie is de behandeling van het Groene Hart. In 2004 werd 180.824 ha door de rijksoverheid aangewezen als Nationaal Landschap, om de bijzondere  kwaliteiten van landschap en natuur te beschermen, maar sinds 2011 ondersteunen rijks- en provinciale overheid het belang van het Nationaal Landschap niet meer.[xvii] Sindsdien mogen particuliere instellingen hun best doen

Er was nooit een Minister voor Bevolkingspolitiek en bevolkingsdruk heeft behalve in de vroege jaren ’50 nooit invloed gehad op het beleid (Hartog, 2021). De Uitvoeringsagenda Nationale Omgevingsvisie 2021-2014 staat bol van ambities, reflecties, uitwerkingsplannen en samenhangen met andere beleidsnota’s, maar aan bevolkingspolitiek wordt niet gerefereerd. De recente Nationale Woon-en Bouwagenda draagt vooral de herontdekking van centrale regie uit, maar neemt de bevolkingsontwikkeling als gegeven: “In de komende jaren zal de bevolking blijven groeien en het aantal huishoudens toenemen.” (o.c. p 14). Een bevolkingsprognose met een groei van 1,3 miljoen inwoners tot 2035 wordt gewoon voor kennisgeving aangenomen. De Verkenning Bevolking 2050 heeft dezelfde beleidsarmoede: op verzoek van de Tweede Kamer zijn de gevolgen van veranderingen in de omvang en samenstelling van de bevolking in kaart gebracht. Niet de beleidsopties. Dit doet denken aan de opdracht voor de Staatscommissie Muntendam die uitdrukkelijk werd meegegeven geen beleidsaanbevelingen te doen. Dat is toch vreemd. In de hoog opgelopen strijd om ruimte is bevolkingsgroei een krachtige aanjager. Moeten we dan niet eens overwegen of we de kraan een beetje dicht kunnen draaien, of zelfs helemaal zoals in 1977 werd aanbevolen? Of overgaan op pompen, zoals in het emigratiebeleid van de jaren ’50? Of is zelfs ruimere bezinning nodig?

  1. Zijn er beleidsopties voor beperking van de last?

Bevolkingsbeleid is eigenlijk een te beperkte taakstelling. Het gaat om reductie van bevolkingsdichtheid. Daarvoor staan in principe drie wegen open: beperking van bevolking, uitbreiding  van ruimte en reductie van ruimtequotes (ruimtebeslag per activiteit).

Bevolkingsbeleid betekent beperking van natuurlijke groei (het saldo van geboorten en sterfte) en van het immigratiesaldo. Reductie van sterfte en verlenging van gezonde levensduur staan buiten de discussie. Voor het geboortecijfer is de vruchtbaarheid, het totaal aantal kinderen per vrouw, op lange termijn de essentiële parameter. De opvatting dat paren zelf, in volle vrijheid, hun kindertal moeten kunnen bepalen, geniet brede steun. Economisch gezien vraagt dat om neutraliteit in kosten en baten: potentiële ouders moeten bij de financiële kanten van hun afweging worden geconfronteerd met totale kosten en baten, inclusief eventuele externe effecten. Gezien de beschikbare middelen van geboortebeperking kunnen kinderen niet langer worden gezien als lasten die exogeen worden opgelegd: het zijn geen factoren die draagkracht bepalen. Gelet op voorzieningen als kinderbijslag, kinderaftrek, gratis onderwijs etc, lijkt de overheid pro-natalistisch beleid te voeren. Feitelijke berekeningen suggereren dat dit in Nederland niet het geval is.[xviii] Omdat de vruchtbaarheid, geholpen door facilitair beleid, al beneden de vervangingswaarde ligt, is daar geen nieuw beleid voor nodig. Andere landen voeren wel een expliciet pro-natalistisch beleid, gevoed door de angst voor bevolkingskrimp[xix]. Dat lijkt me mondiaal gezien een verkeerde opstelling en in Nederland zeker niet relevant. In Nederland is krimp een regionaal verschijnsel, met krimp in perifere landelijke gebieden en groei in de stedelijke gebieden. Krimp in de perifere gebieden schept welkome ruimte. Dat vraagt niet om aanjagen van bevolkingsgroei maar om ondersteunend beleid, om leefbaarheid in kleine gemeenschappen te handhaven en de overgang naar een nieuwe ruimtelijke inrichting voor benadeelden op te vangen.

Om het immigratiesaldo te beperken kan emigratie worden bevorderd. Dat kan door te zoeken naar categorieën inwoners met latente emigratieneiging en te stimuleren om die wens uit te voeren. Te denken valt aan gepensioneerden die zich in het warmere Mediterrane gebied willen vestigen, land- en tuinbouwers die ruimte zoeken, inwoners met een migratieachtergrond die belangstelling hebben om naar het land van afstamming terug te keren (zeker als die landen zich ontwikkelen, zoals Polen of Turkije) en wellicht mensen die tijdelijk naar het buitenland willen. Net als immigratie kan emigratie individueel tijdelijk zijn en geaggregeerd een permanent lagere bevolking betekenen. In de jaren ’50 van de vorige eeuw kon emigratiebeleid bouwen op de aanwezige emigratielust in de bevolking. De eerste stap zou nu een verkenning van de emigratieneiging moeten zijn.  In 2011, het meest recente jaar waarover CBS een uitsplitsing geeft (in Statline), had een kwart van de 133 duizend emigranten een Nederlandse achtergrond; ingezetenen met een niet-Nederlandse achtergrond hebben dus al een beduidend hogere emigratieneiging.

Immigratie kan op veel manier worden beperkt. De behoefte aan immigranten kan worden afgeremd door te zorgen voor geschikt binnenlands aanbod: anticiperend onderwijsbeleid, dat zorgt voor de hoge kwaliteit afgestudeerden die nodig zijn voor internationaal concurrerende sectoren (we hebben universiteiten van internationale topklasse), bevorderen van deelname aan lager en middelbaar beroepsonderwijs dat goed geschoold lager en middelbaar uitvoerend personeel in voldoende aantallen oplevert, functies met personeelstekort aantrekkelijker maken door autonomie, werkomstandigheden en salaris te verbeteren. Kortom, zelf intern de arbeidsmarkt in evenwicht brengen, precies zoals de Staatscommissie van weleer aanbeval. In dit licht valt ook te denken aan de specialisaties in het onderwijs, met nagenoeg geheel vrije studiekeuze en gesubsidieerd aanbod dat haast klakkeloos de vraag volgt. Het zou goed zijn om eens na te denken over de invloed van de vakkenstructuur van het onderwijs op de productiestructuur in plaats van het omgekeerde. De opleidingsstructuur van de bevolking zal zeker invloed hebben op de productiestructuur. Misschien leiden we wel te veel managers op die met hun risico-aversie de autonomie van werknemers inperken.   Studies met te weinig instroom (beta vakken, techniek) kunnen ook worden gestimuleerd door alternatieven met te veel instroom te beperken. Misschien zit er te veel brede vorming in lagere en middelbare beroepsopleidingen en remt dat de toestroom.  Misschien wakkert de opleiding voor verzorgende beroepen te veel de ambitie aan om leidinggevend en beleidsvormend te werken, in plaats van direct verzorgend.

Familiemigratie kan worden beperkt met strengere voorwaarden, zoals langere wachttijden voor permanente verblijfsvergunningen en strikte eisen voor individuele economische zelfstandigheid.

Voor asielzoekers is veel beslisruimte weggegeven door aansluiting bij het Protocol van New York, dat elke vervolgde in de wereld het recht geeft om aan te kloppen voor asiel en vrijwaart tegen terugzending naar de regio van bedreiging. De Verenigde Staten afficheert zich graag als toevluchtsoord voor de vervolgden in de wereld, met de beroemde tekst op de Statute of Liberty: “Give me your tired, your poor, Your huddled masses, yearning to breathe free, Send these, the homeless, tempest tost to me, I lift my lamp beside the golden door.” Ook de VS hebben het Protocol van New York getekend. Maar ze hanteren wel een quotum voor toelating (“Presidential Determination”) en dat wordt niet overtroffen door feitelijke legale toelatingen.[xx] Het quotum stond in 1980 op een piek van 232 000; in 1993 werd een tussenpiek bereikt van 142 000, na 2000 kwam het quotum niet boven 80 000 toelatingen per jaar. Zouden we in Nederland een quotum stellen op dezelfde fractie van de bevolking, dan zouden we met de fractie van 1980 17 000 asielzoekers per jaar toelaten, en met de Amerikaanse fracties vanaf het jaar 2000 niet meer dan ruim 5000 aanvragers. De genoemde UNHCR website meldt ook dat de procedure in de VS streng en zorgvuldig is, en 2 jaar duurt. Er valt in dit opzicht zo te zien wat te leren van de VS. Daarbij moet dan ook worden gelet op het probleem van de illegale immigranten, in onze context vooral een probleem op Europees niveau.

Nederland is verknoopt aan het asielbeleid van de EU. De Leidse jurist Rodriguez (2010) stelt zelfs dat we het asielverdrag niet kunnen opzeggen zonder de EU te verlaten. Maar Nederland kan in plaats daarvan  in ieder geval proberen de EU te bewegen tot een quotum zoals de VS dat doet. En bij gebrek aan succes zelf een quotum hanteren. Hongarije kon zich zelfs beperken tot een quotum nul.

Een tussenweg kan zijn om als quotum een fractie van de EU instroom te hanteren, gebaseerd op het argument van redelijke verdeling binnen de EU. Als weegfractie kan worden gedacht aan oppervlakte,  bevolkingsomvang en inkomen per hoofd, of een nader te kiezen combinatie van die drie (door  combinatie kan worden gewogen met bevolkingsdichtheid of inkomen per hoofd). Dat levert aandelen op van 1%, 3,9% en 5%.[xxi] In 2020 meldden zich 416 860 aanvragers bij de EU en werden 161 550 verzoeken toegewezen.[xxii] Gelijke aandelen per land, dus elk 1/27, zou voor Nederland neerkomen op 15439 aanvragen en 5983 toelatingen. Bij weging naar één van de drie criteria zou dat voor Nederland een aandeel tussen 4200 en 21000 aanvragen geven en tussen 1600 en 8100 toelatingen, weging naar inverse bevolkingsdichtheid (land per inwoner) 4014 aanvragen en 1556 toelatingen. Het waren in 2020 in feite 13720 eerste aanvragen en 13615 positieve beslissingen in eerste aanleg (NB: de beslissingen betreffen niet de aanvragen van hetzelfde jaar, vanwege de lange behandelduur).

Het grootste beleidsprobleem is wellicht de beheersing van illegale immigratie, een probleem dat alleen kan worden aangepakt op EU niveau. Het huidige systeem van bewaking van de buitengrenzen kost de EU volgens de Europese Commissie zo’n 8 miljard euro per jaar. Uitbouw naar een volledig Europees systeem “dat de vergelijking met het Amerikaanse kan doorstaan” vergt 100 000 werknemers en zal zo’n 150 miljard euro per jaar kosten, gelijk aan de huidige totale uitgaven van de EU, 1%  van het EU BNP.[xxiii] Om te voorkomen dat asielzoekers de EU binnen komen voor hun aanvraag is behandeld, zouden opvang- en aanvraag centra kunnen worden ingericht in de buurt van de herkomstgebieden. Het is de vraag in hoeverre dat de pogingen tot illegale binnenkomst zullen afremmen. Hier liggen evidente politieke keuzeproblemen waarover in de EU niet duidelijk wordt gediscussieerd.

Er studeren ongeveer 15000 Nederlandse studenten in het buitenland en tegen de 85 000 buitenlandse studenten in Nederland, een saldo dus van zo’n 70000 studenten waarvoor woonruimte en andere faciliteiten moeten worden gecreëerd.[xxiv] Universiteiten zijn verantwoordelijk voor het toelaten van buitenlandse studenten, de lokale overheid voor huisvesting. Dat is geen verdeling die een goede afweging van kosten tegen baten garandeert. Het is onbekend wat de baten voor Nederland zijn van een saldo van 70000 buitenlandse studenten. Een ijkpunt zou een saldo nul kunnen zijn, met selectie van de meest gewenste buitenlandse studenten.

Beleidsopties: meer ruimte scheppen  

Het vergroten van territorium als middel om bevolkingsdichtheid te reduceren is geen optie meer.  In gebruik nemen van braak liggend land is in Nederland ook geen optie meer. In 1964 onderscheidde het CBS bij bodemgebruik nog “Woeste gronden, wo riet en biezen”, 202 000 ha, 5,6 procent van onze totale oppervlakte. In 1974 was de term “woeste grond” verdwenen, maar werd nog wel 187 000 ha “riet, biezen en drasland” onderscheiden. Het is duidelijk: we hebben geen overcapaciteit aan grond meer.[xxv]  Wat overblijft is in gebruik nemen van water. Windmolens op zee plaatsen. De restanten van de Zuiderzee inpolderen. De territoriale wateren aan de Noordzeekust inpolderen. Maar dat gaat dan wel ten koste van de huidige functies van die wateren: de belevenis van openheid en ruimte, actieve  recreatie zoals watersport, natuurwaarden, ecosystemen, visserij. Het betekent in feite voortzetting van de strijd om ruimte op het water, het water is geen nutteloze restcapaciteit. En zoals bovengemeld is die strijd duidelijk gaande.

Beleidsopties: reductie van ruimtebeslag

Het ruimtebeslag van een gegeven functie kan op vele manieren worden verminderd. Zo kan voor woningen en bedrijfspanden hoogbouw worden toegepast, kunnen sommige bestemmingen (deels) ondergronds worden geplaatst (auto- en spoorwegen, functies die geen daglicht nodig hebben, zoals bioscopen en theaters, magazijnen en distributiecentra, parkeerruimte, delen van agrarische productie zoals champignonkwekerijen). Ruimtebeslag hoeft niet alleen aan het prijsmechanisme te worden overgelaten, maar kan ook gerantsoeneerd worden. Er is al sprake van rantsoenering op hoofdlijnen (ruimte toebedeeld in bestemmingsplannen voor woningbouw, bedrijven, landbouw, natuur), maar de omvang van woningen en andere gebouwen kan worden begrensd, niet elke minuut tijdwinst hoeft te worden gerealiseerd door aanpassing van het wegennet en aantasting van natuur. De behoefte aan wegen kan worden beperkt door voorrang te geven aan voertuigen met meer dan één inzittende (zoals in sommige steden in de VS). Rijstroken kunnen naar keuze worden toegewezen  aan vrachtverkeer of personenvervoer. Parkeerruimte kan worden beperkt. De fiscale aftrek van reiskosten kan worden afgeschaft.

Ruimte kan multifunctioneel worden benut. Werken kan anders worden georganiseerd dan alle personeelsleden simultaan in hetzelfde  gebouw te verzamelen; het is onduidelijk of thuiswerken de totale ruimte voor wonen en werken reduceert, maar het zal wel de verkeersdrukte reduceren. Bepaalde vormen van landbouw kunnen worden gecombineerd met behoefte aan open ruimte. Combinatie met natuur is ook mogelijk, maar dan moet er wel veel gebeuren aan de bedrijfsvoering. Recreatie en natuur kunnen ook worden gecombineerd, mits natuur dan ook echt wordt beschermd.  De huidige tendens om natuur rendabel te maken door recreatie (“eigen broek op houden”) is vaak gunstiger voor recreatie dan voor natuur.[xxvi] Steden kunnen groener worden gemaakt.

Beleidsopties: aanpassing van de productiestructuur

Niet alle bedrijvigheid heeft gelijk ruimtebeslag. De Nederlandse landbouw heeft zich aangepast aan de schaarste aan landbouwgrond met zeer intensief landgebruik. Dat lijkt een deugd in een dichtbevolkt land, maar de bijbehorende productiemethoden hebben veel schade met zich meegebracht. De spanning tussen intensief landgebruik en een technologie met grote schade aan de natuur is inmiddels hoog opgelopen. De Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2022) oordeelt  zeer kritisch over het Nederlandse natuurbeleid en beveelt aan om het natuurbeleid niet te beperken tot de beschermde gebieden, maar ook toe te passen in alle landelijke en stedelijke gebieden.

De verschuiving van industrie naar diensten lijkt gunstig te zijn voor het ruimtebeslag. Interessant is dat de bebouwde ruimte per capita tussen 1900 en 2000 is gedaald, van 337 naar 301 vierkante meter per hoofd, met een tussenstand van 203 in 1950. Dit kan een gevolg zijn van verstedelijking, met hogere bebouwingsdichtheid dan een landelijke samenleving.

Geen angst voor bevolkingskrimp

De angst voor bevolkingskrimp is wijd verspreid. Terwijl mondiaal de huidige bevolkingsomvang al een probleem is en voorlopig nog verdere groei wordt verwacht, willen individuele landen met krimpende bevolking het tij keren met pro-natalistisch en pro-immigratie beleid.[xxvii] Ook in Nederland klinken pro-natalistische stemmen.[xxviii]

Lage vruchtbaarheid (aantal kinderen per vrouw) is in Europa wijd verbreid, met een gemiddelde van 1,61 in de periode 2015-2020. Nederland lag daar dicht bij, met 1,66, ruim onder de vervangingswaarde van 2,1. In geen van de Europese landen lag de vruchtbaarheid boven 1 (File FERT/4).[xxix]  De natuurlijke bevolkingsgroei (geboorten minus sterften) was in Europa -0,6 promille. De  krimp komt met name op conto van Oost en Zuid Europa, met gemiddeld -1,4 en -2,0 promille; Noord en West Europa groeiden, met 2,0 en 0,2 promille. Nederland groeide met 1,4 promille (File POP/3). Voorspellingen van de VN voor Nederland voor de rest van de eeuw zijn positief voor een hoge variant en negatief voor een lage variant. Positieve natuurlijke groei bij vruchtbaarheid onder de vervangingswaarde van 2,1 wordt veroorzaakt door verlenging van de levensduur. De vruchtbaarheid wordt voor Nederland in de hoge variant na 2020 op 2,1 of hoger voorspeld, in de lage variant op waarden tussen 1,2 en 1,3 vanaf 2030.  In de hoge variant wordt voor de hele rest van de eeuw positieve natuurlijke groei verwacht, in de lage negatieve. Het CBS verwacht dat van 2019 naar 2050 de bevolking groeit van 17,4 naar 19,3 miljoen, vooral ten gevolge van immigratie. Maar de  onzekerheidsmarges zijn groot, vooral over migratie: de 7 varianten omvatten zowel sterke groei als krimp[xxx]. Voorspellingen over een hele of halve eeuw zijn onvermijdelijk met grote onzekerheid  behept. Maar de kans op blijvend lage vruchtbaarheid, enigszins gecompenseerd door stijgende levensduur, resulterend in negatieve natuurlijke groei, lijkt me groot.

Exogene bevolkingskrimp hoeft zeker niet negatief uit te werken. De Harvard historicus Herlihy (1997) beschrijft de gevolgen van de pest in Europa in de veertiende  eeuw. Toen de pest toesloeg, in 1348-1349, was Europa dicht bevolkt, met schaarste aan land voor voedselproductie. In de 50 tot 100 jaar voor de pest was de bevolkingsomvang stabiel. De precieze omvang van de krimp is niet bekend. Maar Herlihy noteert dat Europe rond 1420 de bevolkingsomvang nauwelijks meer dan een derde bedroeg van wat het honderd jaar eerder was (o.c. p 17). Volgens hem werd hiermee de Malthusiaanse stagnatie doorbroken. Van landschaarste en relatieve overvloed aan arbeid draaide de economie naar het omgekeerde, met hoge  lonen en goedkoop land en kapitaal. Dit stimuleerde factorsubstitutie en innovatie. De late Middeleeuwen waren een periode van indrukwekkende technologische vooruitgang, met uitvinding van de boekdrukkunst, grotere schepen en betere wapens, en arbeidsmarktrestricties werden opgeruimd.  Dergelijke mechanismen bestaan natuurlijk nu ook nog.

De daling van de vruchtbaarheid en de mogelijke daling van de bevolking zijn nu endogeen. Vaak wordt verwezen naar Japan als schrikbeeld van de gevolgen.[xxxi] In Japan ligt de vruchtbaarheid  vanaf eind jaren ‘70 onder 2,1; in de hoge voorspellingsvariant van de UN komt de waarde vanaf het midden van de 21e eeuw daar bovenuit, in de lage variant is 1,2 een bovengrens voor de rest van de eeuw. Natuurlijke bevolkingsgroei is negatief sinds 2005-2010. In de lage voorspellingsvariant blijft dat zo in de rest van de eeuw, in de hoge variant is de groei negatief tot 2085.

Maar zo rampzalig is het leven in Japan nou ook weer niet. De hoge groeivoeten van het GDP per hoofd uit de jaren ’60 zijn inderdaad verdwenen maar dalingen zijn uitzonderingen, en ook na 2010 ligt de gemiddelde groei nog altijd boven 0.[xxxii] En GDP per hoofd is natuurlijk geen goed criterium. Om te beginnen negeert dat de waarde van vrije tijd. Het negeert ook de waarde van verlenging van de levensduur en telt alleen nadelen van productiedaling vanwege dalende participatiegraad en de bijbehorende stijging van de afhankelijkheidsratio. De gevolgen hiervan in de publieke sfeer hangen overigens af van de wijze van financieren van de publieke voorzieningen (zoals omslag of kapitaaldekking voor pensioenen) en of voorzieningen publiek of privaat geregeld zijn (zie Muto, Oda en Suto (2016)). Dat GDP geen goede maatstaf van welvaart is, is uitvoerig toegelicht in Hartog (2022, Hoofdstuk 4).  Genegeerd wordt ook dat de daling van de vruchtbaarheid endogeen is en kennelijk door de gezinnen gewenst is: waarom zou je die dan willen opvoeren?

Het zou merkwaardig zijn om in Nederland beleid te laten bepalen door angst voor bevolkingskrimp[xxxiii]. Daarvoor zijn de voordelen van een kleinere bevolking te groot in een land met evidente landschaarste en nauwelijks meer te verzoenen wensen voor de ruimtelijke ordening, voor wonen, werken, recreëren, mobiliteit, natuur, landelijkheid en stedelijkheid, rust en dynamiek. Eigenlijk zijn de spanningen nauwelijks meer op te lossen. De vraag van de Tweede Kamer aan de regering, in 2018, “om de maatschappelijke gevolgen van veranderingen in de omvang en samenstelling van de bevolking halverwege deze eeuw in kaart te brengen aan de hand van een aantal scenario’s” neemt de prognoses over bevolkingsontwikkeling klakkeloos als geven aan. Maar ruimtelijk beleid kan niet langer de bevolkingsontwikkeling  als gegeven accepteren, maar moet daar een duidelijke visie op ontwikkelen. De titel van het stikstofrapport van de Commissie Remkes geeft dat prachtig weer: Niet alles kan overal. Precies, en daarom is een integrale beleidsvisie vereist waarbij bevolkingsontwikkeling niet domweg als gegeven randvoorwaarde wordt geaccepteerd. Het is eenvoudig te voorspellen dat zo lang de bevolking blijft groeien, natuur, landschap en bio-diversiteit zullen worden aangetast en het Groene Hart aan een hartinfarct zal bezwijken.

 

 

 

Referenties

Adviescollege Stikstofproblematiek (“Commissie Remkes”) (2020), Niet alles kan overal, Eindadvies over structurele aanpak op lange termijn, Niet+alles+kan+overal_DEF.pdf

Brakman, S. en A. van Witteloostuijn, Een ministerie van krimp, Me Judice, 10 april 2015.

Bruinsma, F. en E. Koomen (2018), Ruimtelijke ordening in Nederland. Amsterdam: Vrije Universiteit, Afdeling . Ruimtelijke Economie.

van Dalen, H. (2008), De angst voor bevolkingskrimp, vergrijzing en bevolkingspolitiek, Beleid en Maatschappij, 35 (4), 257-273

van Dalen, H. en E. Engelen (2009), Bevolkingspolitiek is voor politici met krimpangst, Me Judice, 24 januari 2009.

Hartog, J. (2021), Bevolkingsdichtheid als tragisch extern effect, Me Judice, 18 mei 2021

Hartog, J. (2022), Population size, migration, land and welfare: the case of The Netherlands, manuscript

Herlihy D. (1997), The Black Death and the transformation of the West, Cambridge, Mass: Harvard University Press

Hutchison, M. and F. Westermann (2006), eds, Japan’s great stagnation, Cambridge, Mass,: MIT press

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (zj), Nationale Woon-en Bouwagenda, nationale-woon-en-bouwagenda .pdf

Muto, I., T. Oda and N. Sudo (2016), Macroeconomic Impact of Population Aging in Japan: A Perspective from an Overlapping Generations Model, IMF Economic Review,  64, 408–442

NIDI (2019), Verkenning Bevolking 2050, pbl-2019-verkenning-bevolking-2050-inventarisatie-van-toekomstverkenningen-achtergronddocument-3973.pdf

Nieuwenhuizen, W., A. Gerritsen en I. Coninx (2013, Nieuwe tijden voor het landschapsbeleid?, www.landschap.nl

Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2022), Natuurinclusief Nederland, natuur overal en voor iedereen

Rodigrues,  P. (2010), De grenzen van het vreemdelingenrecht, Rede uitgesproken bij de aanvaarding van de leerstoel Immigratierecht aan de Universiteit Leiden op vrijdag 3 september 2010

Staatscommissie Bevolkingsvraagstuk (“Commissie Muntendam”) (1977), Bevolking en welzijn in Nederland, s’ Gravenhage: Staatuitgeverij

Woud, A. van der (2010), Het lege land,  Amsterdam: Olympus-Contact

 

[i] Deze regel, toegeschreven aan Joost van den Vondel, stond gebeiteld boven de ingang van het Amsterdamse Burgerweeshuis dat in 1580 in gebruik werd genomen: “Wy Groeien vast in tal en last. Ons tweede Vaders klagen/Ay ga niet voort door dese poort, Of helpt een luttel dragen”.

[ii] , WNF noemt toestand Nederlandse natuur ‘slechter dan ooit’ – Foodlog. 06-02-2020; Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2022)

[iii] CBS Statline, Bodemgebruik vanaf 1900, gewijzigd op 7 september 2018; de reeks gaat niet verder dan 2015.

[iv] In juni 2000 werd hierover het Eindadvies uitgebracht, “Niet alles kan altijd overal”.

[v] Dit sluit aan bij laksheid in klimaatbeleid. In 2019 stelde de Hoge Raad de stichting Urgenda in het gelijk inzake tekort schietend beleid tot reductie van de uitstoot van broeikasgassen en legde de staat de verplichting op om zich te houden aan internationale afspraken om in 2022 minimaal 25 % reductie te realiseren ten opzichte van 1990. https://www.urgenda.nl/uitspraak-hoge-raad-in-klimaatzaak/

[vi] In 2020 oordeelde de Raad van State dat de uitstoot van stikstof door opening van de nieuwe luchthaven  Lelystad Airport extra regelgeving vereiste om natuurgebieden te beschermen. Uitstel van de opening dreigde, maar Minister Cora van den Nieuwenhuizen gaf zich nog niet gewonnen:  ‘Misschien kunnen we nog een list verzinnen’ . ‘List’ nodig voor Lelystad – Zakenreis | Nieuws voor zakenreisbranche & reiziger.

[vii] https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Rechtbanken/Rechtbank-Noord-Holland/Nieuws/

[viii] Provincie Overijssel moet opnieuw kijken naar ‘stikstofbesluiten’ (rechtspraak.nl)

[ix] Ruim 70 praatgroepen en 3 jaar stikstofbeleid verder sporen experts aan tot actie: ‘Te veel de neiging om te polderen’ – EenVandaag (avrotros.nl)

[x] ‘Nederland heeft tot 2040 één miljoen extra woningen nodig’ – Vastgoedjournaal.nl, 17 oktober 2016

[xi]  NRC, 22 maar 2022 ,    Zijn er wel een miljoen woningen nodig? Het kan ook minder zijn, of meer – NRC

[xii] NRC, 15 mei 2022, “De schepen worden groter, de zee steeds kleiner”.

[xiii] NRC, 19 maart 2022, “1,7 miljard voor meer windparken op de Noordzee”.

[xiv] Zie  “Windparken op de Noordzee: kansen en risico’s voor de natuur”, oktober 2018, Stichting De Noordzee

[xv] Tot 1956 werd dat gecombineerd met Weder opbouw, van 1956 tot 1965 met Bouwnijverheid.

[xvi] https://www.rijksoverheid.nl/regering/over-de-regering/kabinetten-sinds-1945

[xvii] In 2005 werden 20 Nationale Landschappen ingesteld, in 2011 heeft het Rijk de ondersteuning ingetrokken. De steun van het Rijk was overigens al vanaf de instelling beperkt. Nieuwenhuizen, Gerritsen en Coninx (2013)

[xviii] Ik kan helaas de referentie niet terugvinden.

[xix] Zie Van Dalen (2008) over deze angst en een internationaal overzicht van beleidsoriëntaties.

[xx] Refugees in America | USA for UNHCR (unrefugees.org)

[xxi] Zie voor data Lidstaten Europese Unie – Europa Nu (europa-nu.nl)

[xxii] Zou de EU naar rato van de bevolkingsomvang hetzelfde quotum stellen als de VS , dan zouden 108 000 asielzoekers worden toegelaten.

[xxiii] https://www.hln.be/buitenland/volledige-europese-grensbewaking-kost-150-miljard-euro

[xxiv] Nuffic (2018), Stayrate van internationale afgestudeerden in Nederland, Den Haag: Nuffic

[xxv] In 1800 bestond Nederland voor een derde uit woeste grond, beeldend beschreven door Van der Woud (2010, Hoofdstuk 10).

[xxvi] Zie bij voorbeeld de publicatie Verstoring van vogels door recreatie van Vogelbescherming,  https://www.vogelbescherming.nl/actueel/bericht/verstoring-van-vogels-door-recreatie.

[xxvii] Zie voor een internationaal overzicht van beleidsoriëntaties Van Dalen (2008).

[xxviii] Zie bijvoorbeeld · ‘Kindertekort nekt economie’ – Bernard van Praag − Volkskrant 03-09-2014

[xxix] De demografische data komen uit World Population Prospects 2019, United Nations.

[xxx] Bevolking 2050 in beeld, NIDI- CBS (2020)

[xxxi] De Japanse stagnatie wordt uitvoerig bediscussieerd in de literatuur, en de bevolkingsontwikkeling wordt zeker niet als enige oorzaak gezien. Zie bij voorbeeld Hutchison and Westermann (2006)

[xxxii] https://www.macrotrends.net/countries/JPN/japan/gdp-growth-rate

[xxxiii] In diverse publicaties draagt Van Dalen dezelfde opvatting uit. Zie bijvoorbeeld Van Dalen en Engelen(2009). Steven Brakman en Arjen van Witteloostuijn bepleiten een Ministerie van Krimp, om de overgang goed te begeleiden, Me Judice, 10 april 2015



The promise of potential: A study on the effectiveness of jury selection to a prestigious visual arts program


Juist published in Kyklos:

The promise of potential: A study on the effectiveness of jury selection to a prestigious visual arts program

Monika Kackovic, Joop Hartog, Hans van Ophem, Nachoem Wijnberg

First published: 16 May 2022

Abstract

We analyze 11 years of admission decisions to a highly selective post-graduate visual arts program. Our unique, longitudinal data includes detailed information about the selection procedures as well as the later artistic and economic achievements for both accepted and rejected applicants (n = 8,557). Regarding the predictive value of the selection procedures on later performance, our analyses show that the largest gain made is in the first, more cursory, pre-selection round. We find that weeding out less promising applicants is easier than identifying later top-performers, in terms of ex-ante expectations. The subsequent or final selection round is resource intensive and consists of several interviews with multiple jury members. Here we uncover an implicit structure of criterion variables that helps explain the ex-post admission decisions. Our simulations show that actual selection during the final round is slightly better than alternative decision rules (including a decision by lottery) in identifying applicants’ potential. Nevertheless, measured by future performance, the gain from rigorous jury assessments relative to modest and cheaper selection methods is minimal. Our conclusions are maintained under several robustness checks.

 

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/kykl.12303



Towards the roots of the Slingerlands NY settlers

Translation of “A tale of two Slingerlands”

1. TC

A friend of mine, professor of economics at SUNY Albany, lives in Slingerlands NY, a name tag that always struck me: I live near Slingerland in The Netherlands, a hamlet 30 kilometers east of Rotterdam. When I visited again in 2019, he showed me a newspaper article on a family named Slingerland, descendants of the Dutchman that gave the town its name. Family members were engaged in reconstructing the family burial vault. In mid-19th century, Slingerlands NY was named after William H. Slingerland, postmaster and surveyor for the construction of the railroad.

I decided to seek for a possible connection between Slingerlands NY and my Slingeland NL. I learned that the Slingerland family take their roots back to Teunis Cornelisz Slingerland. Teunis Cornelis (“Antoni”) Slingerland(t) is on record as born in Amsterdam on April 7 1617 and deceased in Hackensack, Bergen County NJ, after May 25 1700. He was the son of Cornelis Slingerland and an unknown mother. He married twice, first to Engeltje Bradt, in 1654 in Beverwyck, New Netherland and then to Giertje (Jelles) Fonda on April 9 1684 in Albany, Albany County, Province of New York. He is supposed to have come to Beverwyck in 1650 travelling on a VOC vessel . I had to conclude that a connection between Slingerlands NY and Slingeland NL, through Teunis Cornelisz (TC for short), in all likelihood must be ruled out. Yet, once on the track of TC, I found it hard to give up on the search for his origin in the Dutch Republic. If not in my Slingeland NL, then where?

My tale of two Slingerlands was circulated among American – Canadian members of the Slingerland family. One of them, Jennifer Slingerland Chenette, sent me a transcript of “a short bio on Teunis written by Stefan Bielinski” in the Schenectady, NY History Archive (posted on June 15, 2005):

“Teunis Cornelise probably was born in Europe before 1640. By 1658, he had taken title to the house and lot in Beverwyck where he then was living. In 1660, his name appeared on a petition of fur traders operating from the Beverwyck area. He also kept a house in New Amsterdam. In 1677, he leased a farm on the Normanskill from the Bradt family. By that time, he had married the mill owner’s daughter, Engeltie Bradt. The marriage produced at least 4 children prior to her death in 1683. In April 1684, he married the widow Geertie Fonda Bekker at the Albany Dutch Church where he was a member. At least one child resulted from his second marriage. Although he appeared to have held considerable lands in the valleys south of Albany, he maintained his Albany identity for many years. By the 1690’s, his name had dropped from Albany rolls”. The Belinsky note conforms to the WikiTree data and adds a few details.

There are several other pieces of information on TC, but not all of it seems reliable, and we should carefully check the sources. Trustworthy infurmation is given by Donna Merwick (1990), an established scholar who documented the settlements that would become Albany.

In 1609 Henri Hudson, commissioned by the VOC, first landed at Mannahatta and then, hoping to find the short seeway to India, sailed up the wide riwer that the Dutch later would call the Noordrivier and the English thereafter the Hudson river, up to later Albany. In 1614, the Dutch built Fort Nassau there, as the first trade post (fur trade, mostly), the first documented European structure. In 1618 the fort was ruined by a flood, but in 1624 it was rebuilt as Fort Orange, after the WIC had been founded in 1621. The initial settlers were private traders. One of the investors was Kiliaen van Rensselaer (1586-1648), who establised the Rensselaer colony, north and south of Fort Orange, on both sides of the river. However, Kilian himself never visited New Netherland. 1624 was also the year when New Amsterdam was established as a WIC settlement. In 1629, Van Rensselaer, board member of the WIC in Amsterdam, declares himself patron of he Rensselaer colony. In 1652, the area around Fort Orange is incorporated as the village of Beverwijck, in 1686, under British rule, it becomes the city of Albany.

Merwick (1990) presents much information on the early settlement of Beverwyck. She writes (p 7) that Fort Orange was abandoned after 1624 and that only in the late 1620’s the WIC and Van Rensselaer started serious, but still modest settlement. “This settlement, however, lacked the basis elements of continuity in a notable way. It had no founding moment”. As noted above, that founding moment did not come until 1652. Before 1652 it had no single name, it was just Fort Orange and Rensselaerswyck. The settlers of 1624 and those who arrived in small numbers in the early 1630’s were solders and traders at the fort and colonists sent by Van Rensselaer. By 1643 Rensselaerswyk was firmly established, some 24 miles on both sides of the river. There were possibly nine dwellings in the fort on the west bank, with no more than 25 traders and possibly the same number of soldiers, but likely less. On the east bank was another concentration of Dutch men and women, possibly a dozen artisans (o.c., 12). In the mid 1630’s Van Rensselaer had 3 farms rented out. Three quarters of the colonists who had arrived before 1633 were gone by 1634 (o.c., 30). Van Rensselaer was interested in land and farming, the Company in trade and there was clear rivalry among them.

The settlements around Fort Orange and Nieuw Amsterdam were connected by ships riding the Noord Rivier. Ties between Nieuw Amsterdam and Beverwyck were strong and many “burghers” of Berverwyck had business connections in Nieuw Amsterdam. Among these burghers, we find Cornelis Teunisse Slingerlandt. In a chapter on the years 1652-1664, Merwick writes that 25 men have “properties owned there”. The footnote says that she used public records of Beverwyck and New Amsterdam to compile investment portfolios and to list names of Beverwyck burghers “whose names appeared specifically related to a resident of New Amsterdam, either as partner, broker or creditor” (o.c. 110). On page 115 she writes: “Cornelis Teunisz Slingerlandt and Storm Van der Zee each held 2/8 ownership of a house rented in 1662 to New Amsterdam’s burgomaster, Allard Anthonij”. TC is not listed among the men who owned a yacht (o.c. 111). But he does appear among the 49 Beverwijck townsmen and townswomen who shipped financial papers (bonds, receipts, wages, accounts) between Beverwyck and New Amsterdam that tied them to families and business associates in the Dutch Republic (p 120-121). At least 19 of them had dealings with partners in Amsterdam. Interests of the other 31 were located outside Amsterdam . Among those 31 we find Cornelis Teunisse Slingerlandt and Teunisse Corneliszn Slingerlandt. So, now we have a new puzzle: is this father and son or son and aand father? TC’s father was Cornelis, TC had a son Cornelis Teunis (see WikiTree). The son Cornelis Teunis was born in 1660; sources are given in his WikiTree entry . WikiTree lists TC’s father Cornelis as born about 1597 in Nederland, but has no other information. Detailed information is given in My Heritage, with reference to Ancestral File Number B5T4-QL. TC is reported as baptised in Amsterdam April 7, 1617, is recorded to arrive in 1620 in New Netherland, in 1624 in New Amsterdam, in 1650 in Albany, in 1650 to have residence in New Netherland, in 1654 to arrive in New York and as deceased in 1701 in Hackensack NJ. In 1654 he was married to Engeltje Bradt in Beverwyck, in 1684 to Geertje Jellise Fonda in Albany. His father was Cornelis Slingerland 1590-1638 and his mother “Mevrouw“ (Mrs!) Slingerland, 1595-? Source for TC arriving in 1620 appears to be “Passagiers- en immigratielijsten, 1500 – 1900” (Lists of passengers and immigrants 1500-1900). If this is correct, TC came with his father Cornelis in 1620 as a 3 year old boy, as one of the earliest settlers. The information on TC for the years after 1650 conforms to other sources. To find the Dutch roots of the Slingerlands, Cornelis is pivotal. But if he died in 1638 he can not be the Cornelis (Teunisse) that Merwick finds among the Beverwyckers with business connections in Amsterdam.

2. Dutch roots

In 1947, there were 1446 persons with the name Slingerland in The Netherlands; there were also persons named Van Slingerland; no one had the name Slingerlandt. The Slingerlands were spread all over The Netherlands, but concentrated in the western part, and most of them in the province of South Holland, with a cluster of 221 in Rotterdam and 102 in Amsterdam.

An American Slingerland descendant, Jennifer Chenette, suggested that TC’s parents were Cornelis Slingerland (1590-1653) and Neeltje Arlend Oskam (1595-1653) and Cornelis’ parents Klass Leenderce Van Slingerlandt – born in 1570 in Zevenhoven and Aafje Jochems Bentshap. I took this information to the Historical Society Liemeer, where Lenette Rijlaarsdam of the genealogy section took a vivid interest in the search. Lenette checked on father Cornelis: In the Register of Baptisms of the Nederlands Hervormde Oude Kerk in Amsterdam, 1601 – 1634, she finds an Antonis, baptised April 9, 1617. She adds that mother’s name is legible but father’s name cannot be reasonably interpreted as Cornelis.

In the records of Liemeer-Zevenhoven (near Leiden) Lenette finds the names cited by Jennifer, but as persons who have lived later than TC and Cornelis, not earlier. In 1623, she finds two families headed by a Cornelis with a son named Tonis. One of them, Cornelis Jansz, is married to Anna. TC himself had a daughter Annatje (“little Anna”), who may have been named after her grandmother; Cornelis Jansz had a daughter named after her mother Annetgen.
One other piece of information with unchecked reliability is from a document that Jen Chenette inherited from her father: “First Teunis Slingerland came over in “Bonte Kow” (The Spotted Cow), 1650-1654 – records of mrs John Ray Slingerland Century Farm 1685”. Farelli’s list (see note 5) lists sailings of the Bonte Koe in 1655, 1656, 1660 and 1663; this does not match TC’s bio data with marriage in 1654. Between 1624 and 1664 there were 86 boat trips from Nederland (Amsterdam mostly) and New Netherland; the first two came in 1624. My Heritage gives arrival dates for TC of 1620 and 1624.

An other informer checked on passenger lists of ships sailing to New Netherland, but found no Slingerlands. There is an interesting list of references though, see below; passengers state their home address.

New Netherland Ships Passenger Lists Project
I’ve started reconstructing ships’ passenger lists from various source (see below for details) and will be providing these lists online as I complete them. In some cases, I’ve been able to reconstruct names for a ship list that has never been published before! In other cases, I’ve been able to add names to previously published lists. This is an Olive Tree exclusive.
This is a huge project, one I am working on alone, and I will complete it as time permits. If you would like to help Olive Tree bring such databases to the Internet for all to use FREELY, please read about the two ways you can help. With a little expenditure of time or money on your part, you can help make this project (and others) a reality.
Lorine’s Research Notes With Sources: I reconstructed the names of those sailing on various ships from the following sources. Please note that not every source was used to reconstruct every ship. I have indicated which sources were used for each individual:
1. Abstracts from Notarial Documents in the Amsterdam Archives by Pim Nieuwenhuis published in New Netherland Connections in series Vol. 4:3,4; Vol. 5:1-3 (hereafter NNC)
2. Early Immigrants to New Netherland 1657-1664 from The Documentary History of New York (hereafter EINN)
3. Settlers of Rensselaerswyck 1630-1658 in Van Rensselaer Bowier Manuscripts (hereafter VRB)
4. E. B. O’Callaghan’s Calendar of Historical Manuscripts in the Office of the Secretary of State, Albany NY (hereafter CHM)
5. New World Immigrants: List of Passengers 1654 to 1664 edited by Michael Tepper (hereafter NWI)
6. Emigrants to New Netherland by Rosalie Fellows Bailey, , NYGBR; vol 94 no 4 pp 193-200 (hereafter ENN)
7. De Scheepvaart en handel van de Nederlandse Republiek op Nieuw-Nederland 1609-1675 unpublished thesis by Jaap Jacobs [hereafter JJ][Olive Tree Genealogy database]
8. The records of New Amsterdam from 1653 to 1674 [hereafter RNA] [an online book from Ancestry.com]

3. What can be done?

• Check for TC arriving in 1620 (My Heritage) on “Passagiers- en immigratielijsten, 1500 – 1900” (Lists of passengers and immigrants 1500-1900). TC? Or TC with father Cornelis?
• Locate the source for Cornelis bio years: 1590-1638 and where he died
New Netherland along the Hudson River has been extensively studied; references can be found through Jaap Jacobs, St Andrews University
A marvellous website is: North America, Colonies, Kolonien, Dutch. Nederlands (farelli.info); contains the ship list (Bonte Koe sailed in 1655, 1656, 1660 and 1663). Between 1624 and 1664 there were 86 boat trips from Nederland (Amsterdam mostly) and New Netherland.

Jennifer also sent information on TC’s parents:“digging on ancestry and looking at other people’s family trees on there, made me list Teunis’ parents as:

Cornelis Slingerland (1590-1653)
Neeltje Arlend Oskam (1595-1653)
Cornelis’ parents appear to be:
Klass Leenderce Van Slingerlandt – born in 1570 in Zevenhoven
Aafje Jochems Bentshap

Klass’ parents appear to be:
Leendert Van Slingerlandt
Aaltjen Thijsz Kleijn”

Monty Slingerland, descendant of TC living in Niagara-on-the-lake (Ontario, Canada), had informed me that Klass Leenderce Van Slingerlandt was born in Liemeer (Zevenhoven is part of Liemeer). I took this information to the Historical Society Liemeer, where Lenette Rijlaarsdam of the genealogy section took a vivid interest in the search. Lenette checked on father Cornelis: In the Register of Baptisms of the Nederlands Hervormde Oude Kerk in Amsterdam, 1601 – 1634, she finds an Antonis, baptised April 9, 1617. She adds that mother’s name is legible but father’s name cannot be reasonably interpreted as Cornelis.

In the records of Liemeer-Zevenhoven (near Leiden) Lenette finds the names cited by Jennifer, but as persons who have lived later than TC and Cornelis, not earlier. Klass (Claas) Leenderts en Aafje/Eefje lived about a century after Cornelis, which rules out parenthood; Claas Leendertse was born around 1711, Eefje/Aafje Benshap/ Brenschop around 1714. Klaas Leendertse was indeed a son of Leendert and Aaltje; Leendert was buried in 1754, Aaltje came from nearby Rijnsaterwoude in 1722 with two children, Dirk aged 16 and Claas Leenaarts then aged 11. Lenette also notes that Neeltje Oskams husband Cornelis “came from elsewhere” and has Ariens as father’s name. In 1623, she finds two families headed by a Cornelis with a son named Tonis. One of them, Cornelis Jansz, is married to Anna. As TC himself had a daughter Annatje (“little Anna”), who may have been named after her grandmother; Cornelis Jansz had a daughter named after her mother Annetgen.

My friend in Slingerlands NY sent me information on TC from six websites on My Heritage: Galyean/James, Galyean/Barbara, Appel, Banta, Vrooman and Krull. Most detailed is the information from Galyean/James, under Ancestral File Number B5T4-QL. TC is reported as baptised in Amsterdam April 7, 1617, is recorded to arrive in 1620 in New Netherland, in 1624 in New Amsterdam, in 1650 in Albany, in 1650 to have residence in New Netherland, in 1654 to arrive in New York and as deceased in 1701 in Hackensack NJ. In 1654 he was married to Engeltje Bradt in Beverwijck, in 1684 to Geertje Jellise Fonda in Albany. His father was Cornelis Slingerland 1590-1638 and his mother “Mevrouw“ (Mrs! ) Slingeland, 1595-?

The other websites repeat some of this information, and some add details. Banta notes May 25, 1700 as date of TC’s death. Galyean/Barbara gives 1615 as the year Mrs Slingeland is married to Cornelis in Amsterdam. She is registered as having a son Teunis Cornelise 1617-1701.
Banta names the mother of TC (1617-1700) as Aechie Mabie. Vrooman names Teunis Cornelise (1590-?) as the father of TC (1617-1684) and Aechie Mebie (1582-1622) as his mother. Krull documents Aeche Mabie (born “say 1682 in Albany” as daughter of Jan Pieterse Mebie (1654-1725) and Annetje Borsboom (1665-1725) and married to Cornelis Slíngelant (1670-1753). However, Aechie is not TC’s mother, but his daughter in-law. Documents from the Albany Public Library show that Cornelis Teunise, 1674-1753, son of TC and Engeltje Bradt married Aechie (or Eva) Mebie, born in 1699 in Schenectady, Dutch Reformed, daughter of Jan Pieters Mebie and Antje Borsboom. Jan Mebie was born in Albany in 1681. The name Mebie or Mabie is now extinct in The Netherlands, but New Netherland genealogies point to roots in Naarden, just south-east of Amsterdam NL.
With TC baptised in 1617 in Amsterdam and arriving in 1620 in New Netherland, we may safely assure that his father Cornelis was with him. That would make Cornelis (1590-1638) the first Slingerland to settle in the area. TC is registered in 1650 in Albany and is indeed still likely to have planted the family tree in the Albany area. The marriage of his father Cornelis may well have taken place in Amsterdam. Cornelis will then have travelled to New Netherland in 1620, the registered year of arrival of TC. His mother’s name is not Aechie Mebie.
From Jen Chenette, I got an interesting message:

“4)From “Possessing Albany, 1630-1710: The Dutch & English Experiences” by Donna Merwick There are several references to the men from Albany with interests in New Amsterdam (New York City). I will retype one of them. Page 115 “Cornelis Teunisz Slingerlandt & Storm Van der Zee each held 2/8 ownership of a house rented in 1662 to New Amsterdam’s burgomaster, Allard Anthonij” Footnote #119 For the 25 men & women who retained property in New Amsterdam while residing in Beverwijck see note #109 (I have to find my paper copy or go back to the PSU library to get the book again to see the list of men in Footnote #109. This can not be Teunis’ son Cornelius since he is not born until 1670. So either they mixed up the names or this is possibly Teunis’ father????) As I read further, on page 121 Note #129 “The 31 residents include Cornelis Teunisse Slingerlandt, Teunisse Cornelisz Slingerlandt.”
As TC’s father Cornelis died in 1638, he was alive in the 1630-1710 interval.
Jen, can you check the date for the quotes?
Two other quotes from the Public Library document are noteworthy:
“First Teunis Slingerland came over in “Bonte Kow” (The Spotted Cow), 1650-1654 – records of mrs John Ray Slingerland Century Farm 1685”
This is clearly at variance with the information cited above from the Galyean/James genealogy, under Ancestral File Number B5T4-QL. The conflict can only be solved by checking the sources and assessing their reliability.
“The name was recorded as Van Slingerlandt in Holland, the Estate of Slingerland was located a few miles North of Gorinchem, in the province of South Holland and was in the parish of Noordeloos.”
This is squarely at variance with my conclusion that TC has no connection to Slingeland NL. Here also, the source of the quote should be checked. After all, we cannot rule out that the author simply started out from the same guess as I did and called his (her?) hypothesis a fact. Just dating the quote may already help: the former county of Holland was only dived into North and South Holland in 1840.
The Slingerlands may well have their origin in the Liemeer-Zevenhoven area. I will check the publication by A. Slingerland, Kroniek van de familie Slingerland uit de Rijnstreek en genealogie vanaf 1650 (Slingerland Chronicle since 1650), only available at CBG The Hague.

This note is built on information received from Slingerland descendants Jennifer Chenette, Becky Messing, Monty Slingerland and Sue Virgilio, from Lenette Rijlaarsdam (Historische Kring Llemeer) and from Michael Sattinger. Hoornaar September 2, 2021

In 1609 Henri Hudson, commissioned by the VOC, first landed at Mannahatta and then, hoping to find the short seeway to India, sailed up the wide riwer that the Dutch later would call the Noordrivier and the English thereafter the Hudson river, up to later Albany. In 1614, the Dutch built Fort Nassau there, as the first trade post (fur trade, mostly), the first documented European structure. In 1618 the fort was ruined by a flood, but in 1624 it was rebuilt as Fort Orange, after the WIC had been founded in 1621. The initial settlers were private traders. One of the investors was Kiliaen van Rensselaer (1586-1648), who establised the Rensselaer colony, north and south of Fort Orange, on both sides of the river. However, Kilian himself never visited New Netherland. 1624 was also the year when New Amsterdam was established as a WIC settlement. In 1629, Van Rensselaer, board member of the WIC in Amsterdam, declares himself patron of he Rensselaer colony. In 1652, the area around Fort Orange is incorporated as the village of Beverwijck, in 1686, under British rule, it becomes the city of Albany.
Merwick (1990) presents much information on the early settlement of Beverwyck, but is often vague in her descriptions . She writes (p 7) that Fort Orange was abandoned after 1624 and that only in the late 1620’s the WIC and Van Rensselaer started serious, but still modest settlement. “This settlement, however, lacked the basis elements of continuity in a notable way. It had no founding moment”. As noted above, that founding moment did not come until 1652. Before 1652 it had no single name, it was just Fort Orange and Rensselaerswyck. The settlers of 1624 and those who arrived in small numbers in the early 1630’s were solders and traders at the fort and colonists sent by Van Rensselaer. By 1643 Rensselaerswyk was firmly established, some 24 miles on both sides of the river. There were possibly nine dwellings in the fort on the west bank, with no more than 25 traders and possibly the same number of soldiers, but likely less. On the east bank was another concentration of Dutch men and women, possibly a dozen artisans (oc, 12). In the mid 1630’s Van Rensselaer had 3 farms rented out. Three quarters of the colonists who had arrived before 1633 were gone by 1634 (oc, 30). Van Rensselaer was interested in land and farming, the Company in trade and there was clear rivalry among them.
The settlements around Fort Orange and Nieuw Amsterdam were connected by ships riding the Noord Rivier. Ties between Nieuw Amsterdam and Beverwijck were strong and many “burghers”of Berverwijck had business connections in Nieuw Amsterdam. Among these burghers, we find Cornelis Teunisse Slingerlandt.
Unfortunately, Merwick is imprecise in her documentation. In a chapter on the years 1652-1664, she writes that 25 men have “properties owned there”. The footnote says that she used public records of Beverwijck and New Amsterdam to compile investment portfolios and to list names of Beverwijck burghers “whose names appeared specifically related to a resident of New Amsterdam, either as partner, broker or creditor”(oc 110). On p 117, these 25 persons are dubbed “property owners”. This, at any rate establishes that C. T Slingerlandt lived in Beverwijck at some time between 1652 and 1664. Her source (“public records”) may contain more relevant information on CT’s origin. He is not listed among the men who owned a yacht (oc 111).
On page 115 we find the information cited by Jen Chenette: “Cornelis Teunisz Slingerlandt and Storm Van der Zee each held 2/8 ownership of a house rented in 1662 to New Amsterdam’s burgomaster, Allard Anthonij” Footnote #119 They were two of the 25 men and women who retained property in New Amsterdam while residing in Beverwijck see note #109
On pages 120-121 we find another piece of information. Still in the same time interval, Merwick found evidence that 49 Beverwijck townsmen and townswomen shipped financial papers (bonds, receipts, wages, accounts) between Beverwijck and New Amsterdam that tied them to families and business associates in the Dutch Republic. At least 19 of them had dealings with partners in Amsterdam. Interests of the other 31 were located outside Amsterdam . Among those 31 we find Cornelis Teunisse Slingerlandt and Teunisse Corneliszn Slingerlandt. So, now we find father and son, but ages are not supplied. Conclusion: if we want to trace down the TC who migrated from The Netherlands, we may work from the source given in footnote 128 on page 120: Corr JvR, 345, A. J. F. van Laer (1932), Correspondence of Jeremias van Rensselaer, 1651-1674 ; Publication Albany, University of the State of New York, 1932, Genealogy & local history, LH3977

So, what do we know?

Henry Hudson arrived in 1609 in Manhattan and sailed on to the location of Fort Orange/ Rensselaerswyck/Albany but he did not come to settle. In 1614 Fort Nassau was built, but in 1618 it was ruined by a flood. In 1621 the WIC was founded, in 1624 New Amsterdam became a WIC settlement and Fort Nassau was rebuilt as Fort Orange. Merwick writes that Fort Orange was abandoned in 1624.
In the early years there were individual traders around; in the late 1630’s WIC and Van Rensselaer started sending settlers, in small numbers. Rensselaer/Fort Orange was modestly populated. In the mid-1630’s Rensselaer had 3 farms rented out. In 1643, “there were possibly nine dwellings in the fort on the west bank, with no more than 25 traders and possibly the same number of soldiers, but likely less. On the east bank was another concentration of Dutch men and women, possibly a dozen artisans” (o.c., 12).
Teunis Cornelis (“Antoni”) Slingerland(t) is on record as born in Amsterdam on April 7 1617 and deceased in Hackensack, Bergen County NJ, after May 25 1700. He was the son of Cornelis Slingerland and an unknown mother. He married twice, first to Engeltje Bradt, in 1654 in Beverwyck, New Netherland and then to Giertje (Jelles) Fonda on April 9 1684 in Albany, Albany County, Province of New York. He is supposed to have come to Beverwyck around 1650 travelling on a VOC vessel .
By 1658, he had taken title to the house and lot in Beverwyck where he then was living. In 1660, his name appeared on a petition of fur traders operating from the Beverwyck area. He also kept a house in New Amsterdam. In 1677, he leased a farm on the Normanskill from the Bradt family. By that time, he had married the mill owner’s daughter, Engeltie Bradt. The marriage produced at least 4 children prior to her death in 1683. In April 1684, he married the widow Geertie Fonda Bekker at the Albany Dutch Church where he was a member. At least one child resulted from his second marriage. Although he appeared to have held considerable lands in the valleys south of Albany, he maintained his Albany identity for many years. By the 1690’s, his name had dropped from Albany rolls”.
Settlers in the Fort Orange area had connections and interactions with New Amsterdam. In a chapter on the years 1652-1664, Merwick cites Cornelis Teunisse Slingerlandt as one of 25 men having property in Nieuw Amsterdam. She also writes “Cornelis Teunisz Slingerlandt and Storm Van der Zee each held 2/8 ownership of a house rented in 1662 to New Amsterdam’s burgomaster, Allard Anthonij”. In the same time interval she finds Cornelis Teunisse Slingerlandt and Teunisse Corneliszn Slingerlandt among the men with connections to families and business associates in the Dutch Republic, outside Amsterdam.
CT: son or father? TCL arrived in 1624 or early 1650’s?

 

[1] https://www.wikitree.com/wiki/Slingerland-3; Profile last modified 24 Apr 2021 | Created 20 Jul 2011

Arrival in 1650 in (present) Albany, Source: #S-206444358 Place: Albany, New York; Year: 1650; Page Number: 93.

 

[1] Joop Hartog,  Slingerlanden: is Teunis Cornelis de schakel?, Historische Vereniging,. English translation available.

[1] I do not understand the entry “Birth” in WikiTree, stating 3 years  ABT 1633, 1636, 1638 and references to sources. Are these references where birth year 1617 is mentioned?

[1] Donna Merwick, Possessing Albany, 1630-1710, Cambridge: Cambridge University Press, 1990

[1] The paragraph above is from Henry Hudson | Nationaal Archief and Albany, New York – Wikipedia. A succinct history of the Dutch along the Hudson River is given at North America, Colonies, Kolonien, Dutch. Nederlands (farelli.info). Soures are not provided.

[1] The two numbers indeed add up to 50; Merwick does not explain this, but obviously, overlap is possible.

[1] Source, in footnote 128 on page 120: Corr JvR, 345, A. J. F. van Laer (1932), Correspondence of Jeremias van Rensselaer, 1651-1674 ;  Publication Albany, University of the State of New York, 1932, Genealogy & local history, LH3977.

[1] Cornelis Teunis Slingerland (1660-) | WikiTree FREE Family Tree; another son of TC, just Cornelis, was born in 1674.

[1] Scan received from Jen Chenette, 23-08-2021

[1] The paragraph above is from Henry Hudson | Nationaal Archief and Albany, New York – Wikipedia

[1] The two numbers indeed add up to 50; Merwick does not explain this, but obviously, overlap is possible.

[1] https://www.wikitree.com/wiki/Slingerland-3



Grand Canyon

 

“NEVER PASS UP THE OPPORTUNITY FOR AN ADVENTURE”

OUR TRIP ON THE COLORADO RIVER

May 2008

1. Yellow, brown and red

The bright yellow triangle of the bow high above me, the brown darkness and the intense cold of the water surrounding me, Tonny who floats by in her red lifejacket as a stately corpse. Three shocking images, as the three hooks in my memory that hold the story of the assault of the treacherous waters.

Nota bene, we flipped at the very first rapid of the Colorado River. Not even a real dangerous one, no more than a modest little five. Later, we would pass them without noticing. That morning we had selected Matthew as our oarsman for the first day. A bold type, unpolished, built like an American football player. Retired, that is, with a bulging belly, that betrayed a lack of restraint in his lifestyle. Always wearing his pear-shaped felt hat. Foreshadowing the pear-shaped body underneath. Later he surprised us by being strong like a bear and smooth as a deer, unheedingly climbing the rocky slopes of the Canyon, casual as a goat. ‘You move remarkably fast and easy for a man your size’, I later remarked to him and he reacted with a dark grin to this perverse compliment. We had departed very quietly that morning, we had smoothly passed some riffles and popcorn in the water and in all detachment lost contact with the group. Strong Matthew rowed us through a long, straight section, sun-drenched but with powerful headwind, and every now and then he took a break, leaning backward against the luggage stacked up high up behind him.

We floated around a bend and we saw the rest of the group waiting for us, at a little beach on river left, the red of their lifejackets clearly visible in the late afternoon. Between them and us was a rapid, I had no idea what lay waiting, it was our first rapid ever. We drifted in without paying any attention, the water was seething and the waves were dancing. All of a sudden a massive wave hit us, the boat stood straight up and that bright yellow bow was way above me, like a forlorn crow’s nest without a mast. Things happened in a flash, I was in the dark brown water before I knew what happened, it rushed along my glasses like a hunting stream behind a porthole. How deep I went, I have no idea, but I bounced up in my lifejacket and I was up before I knew it. No time for fear or panic, only for fright. I remembered bright and clear what oarsman Tom had told us that morning at the drill. Your jacket pushes you up, you float on the current, legs straight forward, toes up. In case you come up under the boat, take a deep breath and dive away from the boat. A boat will come and fetch you. I had come up in the furious foam of the rapid, so I was right on track. But where the hell was my beloved vulnerable little Tonny, who had not wanted to come to the damn Canyon in the first place? Had she also bounced up in her jacket? Caught under the boat and drowned in panic? Where the hell? I wrestled with the waves, the water was icy cold, between wild waves I had to take my breaths, wave after wave rolled over me, I was gasping for air and was searching for my little To. In an icy cold blanket.

At last there was a rest, an end to wave after wave, I had floated out of the rapid and could start to look around. My glasses were still somewhere on my nose, thanks to the nice cord that Tonny had bought for me, like al our equipment. On the shore I saw the boats embark, they all rushed to the river. But where on earth was Tonny? Between the dancing waves I saw some red life jackets going up and down. But who was in it, how many were floating around? I could find only two, but there should be three, Matthew, Sue and Tonny.

And then, stiff and straight as the stem of a dead tree, Tonny came floating by in her red jacket. Like a plank in the water, feet forward, toes up, her little topknot at the rudder. Nothing moved, stiff as a corps she floated by. Goddamn, what happened? A dead tree does not bring you relief. But nothing of what I feared came to pass. A boat came, she perfectly applied lesson five: turn with your back towards the boat, they will lift you at your jacket into the boat. My god, what a relief. Another boat came to fish me out of the water too, three attempts and I was at the bottom of the boat. Sue had been rescued. I saw Matthew walk in the water right below shore. Later it turned out that the fishing fleet had been unable to find him and he had swam ashore himself, ended up in a weird corner and had entered the water again to be within easy reach through an eddy. But because the fishermen did not see Matthew right away they kept going for a while and I became icy icy cold. The sun had set, there was a strong breeze and my teeth started to clatter.

After everybody had been taken in, we rowed ashore. And there, finally, Tonny was sitting. The meeting was more emotional than after two months of solitude in Japan. Seldom I had sensed so intensely how much I love her. Indeed, love deeper than the Canyon. Both deeply moved to hold each other again. Both more concerned about the other than about oneself. No wonder they found us a good couple.

And then the worst cold came, the shaking, the clattering of teeth. Undress, do away with wet clothes, everybody came to bring us warm pieces of clothing. Tonny could not stop shaking, with my body I warmed her. Her tension and the stress she had gone through and the release were at least as large as mine: “I was so worried about you, and I was so worried that you would be worried about me”.

After the chaos had been cleared, the boat turned upside up again, dinner prepared, tents put up and talking it all over at a good glass of wine, it was, literally, heartwarming to lie next to each other again. But I barely slept that night. Over and over the same images returned, the yellow bow high up in the air completely out of place, the muddy brown water rushing along my porthole, Tonny bobbing along like a stiff corps in her red jacket. The fear for what was still to come. What for god sake were we doing here? If I would drown I would rob my children of a father that was still useful to them. If Tonny would drown and I would not, I could not face my children. Why did I have to go into that Canyon at all, shouldn’t I have paid more attention to the dangers that were involved? Shouldn’t we stop, at Phantom Ranch you could still get out, after 6 days on the water. Fear reigned in that night, my pulse pumped at rapid beats.

During the next days the story unfolded. As a start, Matthew had blundered by floating too careless, without preparation, into Badger, exactly on the wrong spot: right in the middle where the hole was. At the beach they saw it happen, with astonishment. They also saw how Matthew was launched from his boat. The second fault was with the other boats. The gap with the last boat had grown irresponsibly high. That’s how Matthew had been unable to see how the others took the rapid: either right or left, but certainly not in the center. That’s why the other boats lay ashore while they should have been waiting behind the rapid, to pick us up much faster. Now we had been longer in the ice cold water than necessary. You should not stay long in water at 50 Celsius. Not the 8 to 10 minutes we had been in it.

 

And yet the faulty start brought a few benefits. From now on every oarsman was sharp and attentive. Matthew made no more errors, he felt guilty towards us and he turned out to be an excellent oarsman. The group surrounded us with care and attention and Tonny was permanently supported and cherished. We briefly brought up the possibility of giving up halfway, but that was effectively ruled out. If only because it required a climb up a steep mule trail that I would not be able to handle with my fear of height. I had lost my fear and anxiety. I knew now that just obeying the instructions would bring you back to a boat, wet and cold but safe. A flip was part of the game, there were very few accidents on the river itself, most happened ashore. Only at Lava, the very last rapid, the real tension would return, but even then no fear. Only Tonny remained fearful. Every time she heard a new rapid coming, like a train pounding nearer and nearer, she had her heart in her throat, for the “roar of the dragon”, as Dan called it. For her it was and remained a faulty start.

2 The routine of camp and boat

You get up in the bleakness of dawn. The first sunlight starts to descend along the high rocks of the Canyon and here and there colours warmly light up. Massive ruggedness, one row giving way to another, hundreds of feet high.

Surrounded by the unyielding walls, you wiggle out of your little tent, you go to the river for your morning pee and swift wake- up splash, you walk to the kitchen (three tables and a lot of cooking equipment). Coffee, tea, the kitchen crew on duty is already preparing breakfast. The first jokes are served, there is laughter, always laughter; at 5 in the morning the fun was just as excited as at 5 in the afternoon. Straight to work. Take down the tent, wrap it up, eat breakfast, load the boats. The tents, personal belongings, the kitchen, food, everything at its well determined position, sheltered from the water in plastic bags and metal boxes.

“Last call for the groover!” The last object to be packed and stowed is the vault with our most intimate left-overs. Between 8 and 9 we leave. The passengers divide themselves between the five boats, in ever new combinations, the boats are pushed afloat and off we go. The peacefulness of the morning is incredibly beautiful. Five small bright yellow rafts in a majestic canyon that rises way upward and dwindles the little rafts to innocent dots on the water, five happy notes among the untouchable rocks, morning light that still hangs high on the walls or dances over the water. The oarsman gets his oars, the passengers find a comfortable spot, and refreshed we go, into a new day.

Slowly we drift downwards, talking, discussing, joking, silent, in a mixture determined by the composition of the gang in the boat. At lunchtime the sun is high and it is hot. We search for a camp, a sandy edge along the shore, delicate drift-sand, sometimes held together by low bushes, always mingled with rough pieces of rock. Every beach requires its own manoeuvring to land. Sometimes you simply float ashore, sometimes we land with an elegant curve against the current. At a low and flat beach the boat anchors itself, at a steep high beach someone has to jump into the water and rush to tie up the boat to prevent if from sailing away on the strong current.

The set routine of the maritime ants starts immediately: carry the tables ashore, set up kitchen, unload food and drink, prepare lunch. After lunch and dishwashing the entire exercise in reverse. And at four o’clock the original sequence, but now more extensive with tents and personal luggage. And the next morning the whole operation is carried out in reverse. Like a military operation, with fixed drills and iron rules.

During landing the bar opens and we merrily drink beer, usually with cheerful evaluation of the last (or hardest) rapid of the day. The infantry starts its job. Quickly set up kitchen, gas burner, water, hygiene (wash hands, all the time wash, wash, wash, an infection would cripple the entire crew), make sure the cooks on duty can start right away and that dishes are drying in the wind before darkness wraps us up. Everyone searches a good spot for his tent, preferably on soft soil, and if needed sheltered against the all pervading drift sands.

The groover is our treasure in the military operation. There is a separate turn of duty for the precious box. Never, except perhaps in Sri Lanka, where a twin throne was placed in front of the glass façade overlooking the railroad and the ocean, I enjoyed the terminus of my digestion at more majestic places. The shitty crew always managed to find fantastic locations. Seated on a steel box 70 cm high and 30 cm wide, saddled with a real toilet seat, you could in full contemplation return to nature what was hers and in the meantime enjoy that same nature most intensively. Enjoy a river that is always moving, like a whirling sequence of centrifuges: current and counter-current, eddy and boil, riffle and rapid. Overpowering canyon walls, high above you, in most surprising formations that always trigger your imagination, enriched by the sun in timbres of colour from shining deep black basalt, to dull and crude lava, grey clay, red, brown, reddish brown, green, greenish brown and everything in between. I will never shit more beautifully, in a full double meaning of the term: the poor remnants of my digestion will sail with me to the end of the trip. Nothing, truly nothing, will remain in the canyon. Only our footprint in the sand and our pee in the water.

 

Once the evening dinner was on the fire and the tents had been set (or the sleeping bags had been laid out: sometimes we slept in the open air, some slept on the boat, bathing in shining white moonlight), we came together for an appetizer in the make-shift bar with folding chairs and Matthew’s kiddy seat and enjoyed our meal. Surprisingly varied meals, very tasty, often typically American (a cookie or a chocolate for desert). We made fun, exchanged experiences of the day, sometimes set up a serious discussion. And when night really fell, between 8 and 9: to bed.

3. The rapids

The rapids are the treat of the trip, that’s what it’s all about. Bobbing in the current for 229 miles, no matter how peaceful, would get very boring, a meal without spices. We must have passed some hundred rapids. They are classified 1-10, with 10 barely encountered and 1 barely noticed, popcorn in the water, a riffle. They all have names: dull (152 Mile Rapid), born from metaphor or analogy (Hermit, Granite, Lava, Roaring Twenties’) or linked to a historic event (Upset, where a geological expedition flipped right after their photograph had been taken). Below 5 it doesn’t mean anything, 5, 6, 7 have an entertaining thrill or are unexpectedly mean and powerful (Bedrock, just 6, but o boy), 8 and 9 really count. We crossed a few 8’s and two 9’s, Crystal and Lava. Crystal was overrated, even I could see at scouting that you could just squeeze along on the right. But Lava made everyone nervous during the entire trip. Lava is the last of the real great rapids, in some guides indexed as 9-10. Complicated by large masses of water, an enormous hole right up front, curves and roaring waves across. All great rapids are seriously and intensely scouted, the small ones are taken as they come after reading the guide book: read-and-run. Lava, from long before, was anticipated with nervous respect.

The smaller rapids take you through a sort of standard routine. Some 40, 50 meters before the rapid the water is flat and smooth without a pattern: a floating mirror. A silence before the storm. Behind the threshold is a characteristic V, two lines of waves that converge from the shores and then jointly continue in a wave train. Between the V is the tongue, flat dark water between the white foam at the edge. Majestic like a swan you glide on the flat, black water, sideways on the current, in a gentle dance you slide down across the threshold. You touch the rims of the V, the seething current twists the boat around and the oarsman holds your bow in the waves. Dancing in the dobbing mountains of water you ride out the rapid. Splashing and splattering, high waves or low waves, you may end up wet or dry but without failure you have lots of fun, like a child on a swing, a boy in a water ballet.

The most beautiful and the most exciting, the real thing, that’s the big rapids, 6 or 7 on the Colorado scale. In the serious rapids there is always scouting first: inspection from the trail along the shore, worn out by all the scouts that were ahead of you. You may have made the trip 15 times or more: always scout, every time the rapid will be different. The waters are assessed and memorized in detail: the holes, the waves that come across, the rocks, the currents, the hydraulics. The run is decided: safely along the edge, challenging through the center, crossing over the tongue. Or a simple straight run. Most times there are choices, between dry and wet, between safe and risky, sometimes there is no choice at all. Just one viable option. After passage the oarsmen can still describe in detail what the rapid is like, where the obstacles are, the problems and the challenges, the currents and the eddy, the best opportunity to pass unscratched.

After scouting you return to the boats. Who starts? Tension mounts, number one is pushed ahead and floats towards the current. Like a cruiser streaming up to the war zone, a boxer that slowly walks up towards the ring for the decisive fight. Carefully the take-off position is taken, if you enter correctly, you will run it right, with a faulty start the oarsman has to work like mad to save the run.

The start of a big rapid is the same as the start of a small one. Gracious as a swan you glide over the smooth black water to the middle of the tongue. Softly rocking you surge over the edge. And then, suddenly, you’re right in the middle of it. Mighty turbulence, splashing foamy waters, your boat is thrown to all sides, lifted, twisted around, the oarsman tugs his oars to hold steady, the waters are poured over you from all sides. And then, just as sudden, you have left the wild whirlpool, you’re embraced by the wave train, a row of high waves that you mount and dismount, that you ride like a kid on a swing. And it’s over. You drift into an eddy and you look how the others perform, 20, no more than 30 seconds and you’re through. A rapid never takes longer than a minute.

After all boats have passed, there is the release. Excited evaluation. “I was way too far left, my oar smashed on the rocks.” “That wave had so much power, I lost my oar.” “I was way too close to the hole, I just made it.” “Did you see that, Steve jumped his chair”. Merriment and relief, pride and pleasure that all went well, schoolboys’ fun for old men.

Low rated rapids may turn out unexpectedly mean. Perhaps Horn was the toughest for us. Or Upset. Tom jumped chair and almost landed on my back. I was almost launched from the bow, Tonny barely managed to stay in the boat. I got horrendous waves straight in my face. And these rapids were only 6 or 7. Every rapid has its own story, every rapid is different, on every run.

4. Reading the water.

The craft and skill of the oarsmen, I found it fascinating. An oarsman permanently reads the water, in the rapids but also in between. Power and understanding are the essential ingredients of his craftsmanship. Power is needed on occasions, understanding is indispensable. The Colorado is like a permanently wiggling and twisting squid, always the water moves in shapes and counter shapes, in current and countercurrent, upper- and undercurrent. The river presents itself in permanent twisting and shaving of moving black surfaces bordered by the dotted lies of bubbles and bouncing water. The entire floating machinery is dominated by the downward stream, the permanent flow of the water downwards, hundreds of miles. Down, but far removed from a straight line, not even concentrated in the middle of its bed. No, like a dark drunken worm it wringles sometimes along one shore and then along the other, crosses the bed without plan, neglecting everything, averse of any counsel or advice.

The current draws a trace of whirlpools on the side, like wheels to keep it running. Somewhere in the depths below it hits a rock and it surfaces as if a huge pan of water starts to boil. If the rock is not too deep it cooks up a pour-over, a hole in the river where the river flows over the rock one floor below. Visible even for a layman’s eye like mine. If the rock is deeper you have the meanest weapon of the river, the real hole that everyone fears. The frustrated stream draws a vacuum behind the rock and creates a forceful countercurrent behind the hole, a maelstrom of bouncing and bumping forces, swallowing and smashing tiny rafts. It’s the worst enemy of the oarsman.

In the rapids all attention is drawn to the water. But even outside the rapids there is never some simple relaxed rowing. The current curls unpredictably in its bed, the boils detract you to a side track and the eddies unexpectedly send you in the wrong direction or park you below the bank.

Reading all these signs, that’s the true skill of the oarsman. It takes attentive scouting at the grand rapids. It’s routinely done in between, barely looking up. But craftsmanship it remains, all along, on every stretch, in all conditions.

5. The oarsmen.

We made the trip with a fabulous group of people. Each one of them a fascinating character, all very different, strong personalities, colorful in creating their life. All individuals in search of the adventure of the great outdoors. We were 12 men and 4 women. Next to Tonny, professor Sue, shuffling without fear to the highest mountain tops and never without her sketchbook, exuberant Beth, owner of a bike shop, charming Julia, with an estate of 160 acres including two lama’s and an airplane. Next to me, my dear friend Jules, introvert but very sporty intellectual Bob, joint with Sue the organizer of the trip, comic and caring Marc, Sue’s brother, Seth, gentle intellectual, just graduated from Stanford, Jame the bear, with golden hands, instant practical insight and the jumpiness of a young dolphin, and timid Bob, who could not cope and gave up after six days. And the oarsmen.

The oarsmen, they are king, czar and emperor, they reign in the rapids. And in fact, outside the rapids as well. In a single straight downfloat even I can row, and with proper advice I can pass a riffle or a mini-rapid. But complicated water and strong wind, that’s for the experienced craftsman. In our daily existence the boatsmen were prominent, they determined how you got through the rapids, in the morning you selected your boat and your boatsman and that set the colour of your day. They were interesting characters, these six oarsmen. Matthew, Marc, Spencer, Dan, Tom and Steve. All different and yet all similar. Unconstrained, free, adventurous. “Never pass up the opportunity of an adventure”. True heirs to the pioneers. Instantly prepared to survive in the wilderness.

Matthew was our man of the mishap. It bothered him the entire week, he felt guilty towards us. We had precisely selected him that first morning, because he seemed so robust and reliable. And he was, except for that one silly moment. Laconic, sloppy, never really groomed, with a voice permeated by a deep laugh. The entire week he wore a green operation room jacket. Did not comb his hair a single time during the week he was with us, his crest always looked like a frozen rapid. An engineer, who had sold his company when he was 30, and now made his money by advising on investments. Because of his jocular indifference he looked sullen, but he was much more intelligent than you would think and he could explain more about the geology of the canyon than you would have guessed. Seemed like a slow shuffler because of his massive body, but when he left us halfway, he walked up against the canyon side without hesitation or even paying attention. Jumped smoothly and swiftly across his boat and was strong as a grizzly. And after the blunder that woke him up he proved himself a first-rate oarsman.

 

Marc was his perfect antipode. As Marc could not do the entire trip, Matthew had taken his place during the first days. He came to us on foot in Phantom Ranch, after departing in the early morning snow and descending 12 kms on a mule trail. A muscled man, lean and slender, with a straw hat, a gray moustache, and beige-grey clothing which seemed to dress him permanently in a grey haze. He smiled like a bleak moon, somewhat scornful and never abundantly. Dan later called him one of the best oarsmen he had ever met on the rivers. He stuck out immediately by his firmness and accuracy. Because of his modesty, you barely noticed him. Into the smallest details you recognized his experience. Jobs you normally shared he did easily on his own. Scouted every rapid precisely, yet had flipped once with his daughters on the Colorado. When on the river he did not drink a drop of alcohol and he was the only one to have a helmet with him. Probably also the only one to have some edifying hymns among his readings. His precisely measured personality was sharpened by his southern wit. A Texan accent, melodious and with clear pause in every sentence, amplifier for his dry humour and his endless inclination to calmly and undisturbingly fool you. And to let Tonny row where she did not want that at all. In a riffle. Marc was almost 60, and worked some 6 months a year. Fixed disruptions in power stations all over the world. The rest of his time he spent at the rivers, to fish and hunt, he shot his meat for the winter time himself. And every now and then he drove to his kids at the other end of America. But apparently he scouted his women less carefully than his rapids, because he now was married for the fourth time.

Spencer in his way was again a perfect contrast to Marc. Exuberant, with his clownish explosions he absolutely could have made a career as a comedian. But he had put his verbal skills at the service of journalism, and had steamed up to Vice-President Communication and External Relation for a manufacturer of cancer radiotherapy equipment. He had the communicative explosiveness of a street vendor. Spotting a situation or statement with comic potential, he would jump up and from his boat hawk about a cartoonesque exaggeration. Expressive in word and gesture, with his lean muscular body and the face of a comedian, he captivated his audience at a single stroke. With his milling arms, his tawny head with grey little beard and his odd straw hat he was the Don Quichote of the Canyon. That same body contained more than enough power to boss over the treacherous holes of the rapids. Or suddenly launch an acceleration and leave everyone behind. He conducted me with beautiful gestures across a modest rapid, he comfortably leaning backwards in the boat, me trying to show the best effort I had. A director of the minimal movement: one hand sharply folded at the wrist to point the way, two hands jauntily pushing forward or equally jauntily pulling backwards to indicate that I should push or pull the oars. And who only used his voice when indeed I almost struck a rock. At home he got up at 4 every morning to go rowing for an hour and only then would serve Communication and External Relations.

Dan, the biologist, was the neurotic among the oarsmen. With an excited giggle he would admit that he was afraid of each rapid of any substance. Just as Tonny, after the act of the “Joint Dutch-American Swimming Team”, would hear the sound of the next rapid with fear and anxiety, so Dan would be frightened time and again when he heard the roar of the dragon coming. High and stately he sat on the barge, with a sun cap from the desert, as if he were riding the Colorado on a camel. Nervous, but always with a broad smile, jubilant and joking. And at night satisfying his need to relax with a good gin and if necessary with a tasty joint. He lived in a big house near Seattle when he enjoyed the company of his many friends. Had been rowing many tines but never on the Colorado and found that very thrilling. A good rower, who cold come away from his battle with the dragon in excited chatter and laughter during the collective evaluation.

Tom was the one who most prominently presented himself as the adventurer. Bob had engaged him as the leading oarsman, and he sometimes took that role. But the differences in craftsmanship were too small for the need of a dominant leader. Incessantly he sought the debate about economic issues and he loved to tell the stories of his life. He had rejected parental support for his education when his father tried to use him as a subordinate and at 25 had decided to explore the adventurous opportunities of life. Had sailed large boats across the ocean and explained in detail how, what and with which tycoon this took place. Had developed a small chain of sport shops and then ran a popular restaurant. Was now restyling a big house to rent out, and was married to Beth who was compelled to leave the navy when she was pregnant, who left her child to be educated by the father ‘as he was better at that’ and who now operated a bicycle shop. On the last day in his boat he happily gave me the motto of his life: “never pass up the opportunity for an adventure!”

Steve had the undiluted romantic aura of the undisturbed adventurer. Like the others, he was not the type for a quiet bourgeois existence. Halfway in his 60’s, tanned head, some remaining black hair fluttering at the edges. Radiating the tranquility that is recognized as the residual of a wild life. He had been wandering through Europe and imprisoned in Spain after a fight with the Guardia Civil (who arrested his mate). A man of little money, not focused on material success. Rather set in motion by humanitarian motives. Had worked as a paramedic, studied at Stanford, wanted to study law later but had to push hard to be admitted at his age. Returned to nursing after 15 years of legal practice because he preferred to care for people. Wanted to prove, also to himself, that he was still powerful and during our last camp swam downstream to a little island in the river and came back half upstream, just a few hundred yards above the rapid. And yes, he had enough power to do it.

Steve is the hero in one of my finest images of the Canyon. The river is shining in exuberant harsh light. There is a gusting hot headwind. Steve is rowing across the current, characteristically standing upright. With his left hand, in fact with his entire body he pushes the oar with all his force. In his right hand he holds the other oar, waiting for the next turn to push. He is sharply penciled in the radiant sunshine and the galing wind. He is the only one to wear a bright yellow jacket with black straps, and with his straw hat and short gloves he looks like an Italian gondolier. Slow and obstinately he pushes the raft, stroke by stroke. Irresistibly moving towards his goal, master of wind and water and what not. My ultimate image of rowing in the Canyon: a man against the elements, in splashing sunlight. I wish I could paint it.

6. So what’s so fascinating about the Grand Canyon?

The Grand Canyon is not pretty, the Grand Canyon is merciless, untouchable, inaccessible. Hard, sharp and rough are its rocks. Its campsites are poor edges of sharp sand along mean ridges. The bushes are sturdy and thorny. High and unapproachable the wall of rocks rises around you, your view is restrained on all sides, you’re imprisoned, locked up in a narrow gutter, with only two exits: one after six days, one after sixteen. The Canyon is deprived of all tenderness.

The playful life, that’s the river. Like a slippery eel the Colorado glides through its gully. Always moving, always twisting and turning. Not for once the water runs in a straight line, meandering it dances from shore to shore, it rolls along on the wheels of its own maelstrom and whirlpools and it bounces, splutters and splashes across the rocks in its rapids. White foam on deep shining black. The Canyon is a layered cake of millennium after millennium, the Colorado is eternal youth.

The river is the only one that measures up to the rocks. Millions of years of twisting and shaving have carved a line of hundreds of miles through that unyielding rock. And exposed a cross-section of eternity. Indeed, the deadness of the Canyon is a deceitful deadness. The Canyon, it’s an endless silent movie of an infinitely slow life. And that’s precisely why you should experience the Canyon at the slow pace of a rubber raft. Slowly the images float by, weathered and crumbling remnants of an era so long that I cannot grasp it. A hundred thousand years, five hundred thousand, a million? All absorbed in one category: giant. And giant is exactly what the Canyon is. High as a giant, massive as a giant, imposing as a giant.

In the morning, in the fresh light that bold Canyon is very charming. Some peaks catch the first rays of sunshine, lighting up against the dark-grey backdrop of the rest. Slowly the sun removes the shades of black and grey and brings back the colours: soft red, soft brown, grey yellowish, greenish, everything layered in geological chronology, eroded by wind and water, craggily formed and reformed by millions of years of peeling to the most fantastic shapes. You detect cathedrals, medieval castles, walled cities, clay fortresses from the Middle East, Gaudi constructs, friable lonesome pillars, loose rocks you expect any moment to come thundering down. What lights up tenderly and fresh in the early morning sun will be hot without mercy in the afternoon, and in the evening will touch you with its warm afterglow. And at night, lit up by a bright moon, will have a completely different attraction, like a romantic nineteenth century etching, in a perfect contrast of light and dark.

There is even life in the Canyon. Condors draw circles high above. Lizards flash across the rocks, grayish brown like the sands, or shining bright green. There are ravens to inspect your camp as soon as you arrive and to start searching for the crumbs that should not be there when you leave. Some goats on the slopes. There are flowers. The Century Plant, a tall straight spear filled with bright yellow flowers, up to three meter high. Blossoming cactuses, tall and tiny, with purple and red flowers or intense red projections. Bushes with edgy lilac bunches at the end. And a few fish in the water, some trout and a lost carp. Even a river otter. And black hummingbirds.

The fascination of the Canyon stems from the merciless roughness of its rocks, the lively frivolity of its river and the challenge they jointly put up. You leave with an overwhelming sense of success and accomplishment if you demolish your boat at Diamond Creek, even if you were only a passenger. A solidarity has grown because you depended on each other and it worked out well, and because you got interested in each other. To each and everyone you say goodbye at least three times, whereas three weeks before you did not even know each other. You have been impressed and fascinated by the unique adventure around you.

And as we say in Dutch: “Je hebt je niet laten kisten!”, you have lived up to the challenge.

See videos on You Tube for the sense of experience, in particular Grand Canyon rafting Lava Falls.

 



A tale of two Slingerlands

In oktober was ik weer te gast bij onze Amerikaanse vrienden in Slingerlands, in de staat New York, vlak bij de hoofdstad Albany. Bij ieder bezoek dacht ik, grappig, dat er ook een Slingerland in de Verenigde Staten ligt. Slingeland is nu een deel van mijn woongemeente Molenlanden, een paar kilometer van mijn huis vandaan, maar het is lokaal nog altijd bekend onder die eeuwenoude naam (met een afwijkende spelling, zonder r en s, maar namen worden in oude documenten niet consequent gespeld). Ik heb met onze vrienden ook al eens voor het portret van een eerbiedwaardige Govert van Slingelandt gestaan in het Dordrechts Museum. Dit keer besloot ik de mogelijke verbinding tussen de beide Slingerlanden eens te onderzoeken.

Histories

Het Amerikaanse Slingerlands kreeg zijn naam in het midden van de negentiende eeuw. In 1850 werd de Albany, Rensselaerville, and Schoharie Plank Road Company op-gericht, om een plank road aan te leggen van Albany naar Gallupville.
Een plank road is een weg van planken die over houten palen zijn gelegd. Het post-kantoor aan die weg in het huidige Slingerlands werd in 1852 gebouwd en heette oorspronkelijk Normanskil, naar de kil die de naam van een Noorse pionier had gekregen (veel riviertjes dragen nog steeds de naam kil, als erfenis van de Neder-landse pioniers die in de zeventiende eeuw naar dit gebied trokken (1). De eerste postmeester was William Henry Slingerland, een nazaat van Teunis Corneliszoon Slingerland die rond 1650 uit Amsterdam naar Albany/ Renssselaerville trok (2).
In 1863 werd de Albany and Susquehanna Railroad aangelegd, met een station in Slingerlands. William H. Slingerland was de landmeter van die spoorlijn.

Wapenschild van Govert van Slingeland.

Omdat de spoorlijn op dit traject 600.000 dollar goedkoper uitkwam dan de begroting van een eerdere landmeter, werd dit station te zijner ere Slingerlands genoemd. In 1870 kreeg het postkantoor ook die naam (3).
Op zoek naar de verbinding tussen de Slingerlanden heb ik contact opgenomen met The Friends of the Slingerlands Family Burial Vault, een verzameling Slingerland af-stammelingen die zich bekommeren om de vervallen Slingerlands grafkelder (4). Daar werd ik voortvarend op pad geholpen door Sue Virgilio; Teunis Cornelisz Slingerland is haar “8th great-grandfather”. De Slingerlands die nu nog in de regio wonen stammen allemaal af van deze Teunis Corneliszoon. Als er een verband tussen Slingerlands NY en Slingeland ZH bestaat moet dat via hem lopen, als een brug tussen twee werelden. Ik ben aan twee kanten gaan zoeken, bij Teunis Cornelisz en bij de familie Slingeland die verbonden is aan het Zuid-Hollandse Slingeland, in de hoop dat de twee zoekwegen op elkaar zouden aansluiten.

Slingeland in Zuid-Holland

Slingeland ZH is een nederzetting uit de vroegste tijd van de ontginning van de Alblasserwaard. De eerste verrassing die ik tegenkwam is de mogelijke herkomst van de naam. Ik had altijd een associatie met slingeren, een vaag beeld van een weg langs een slingerende waterloop. Fout, ongetwijfeld. Maarten Schakel, burgemeester van Noordeloos, Hoornaar en Hoogblokland van 1946 tot 1986, citeert een document van 29 oktober 1263 waarin Slingeland wordt aangeduid als “Slincland”. Schakels veronderstelling dat dit duidt op slinkend land lijkt op het eerste gezicht plausibel (5). Maar Schakel ondergraaft zijn eigen verklaring door te verwijzen naar “door de latere bemaling” slinkend veenland. Dat is dan wel erg vooruitziend van degene die deze naam heeft bedacht. Je zou ook kunnen denken aan slinken door een vraatzuchtige of overstromende Giessen. Er waren in die tijd wel bedijkingen, maar nog geen bemalingen: lozing geschiedde nog op open water.
In de bewuste akte van 1263 beleent Jan, Heer van Arkel, zijn neef Otto van Arkel met Slingeland. Otto noemt zich sindsdien Heer van Slingeland. Otto was ook onder-tekenaar van het handvest uit 1277 waarin Floris V de dijkschouw tussen de Lek en Hoogblokland regelde. Otto tekent daarin namens Overslingeland. In datzelfde handvest tekent Willem van Brederode namens Nederslingeland. (6) Er zijn dus twee Slingelanden, aan elkaar grenzend ten noorden van de Giessen, elk bestaande uit een polder, wat boerderijen en huizen. Beide polders zijn in 1025 bedijkt. Overslingeland heeft een oppervlakte van 249 hectare, Nederslingeland 212 hectare (7)

Peter de Jong geeft in zijn boek Heerlijkheden rond Gorinchem (8) een overzicht van de Heren van Overslingeland van 1263 tot 1497, met namen als Herbaren van Arkel, en Willem, Dirk, Pieter, Otto en Helmich van Slingeland. In de akte uit 1263 wordt slechts gesproken van één Slincland. De Jong laat de akte betrekking hebben op Overslingeland; hij sluit niet uit dat Herbaren van Arkel, Heer van Overslingeland begin 14e eeuw, ook Nederslingeland in bezit had. Vanaf 1497 werd de Heer van Noordeloos ook Heer van Overslingeland. De naam Van Slingerland komt daarna bij Noordeloos niet meer voor.
Als leenheren van Nederslingeland zijn van 1203 tot 1415 ridders van Brederode geboekstaafd. Van 1476 tot 1646 komen de leenheren uit het geslacht Van Hemert. De laatste daarvan, Gijsbert III (1590-1656), was burgemees-ter van Deventer, maar ook gecommitteerde in de admira-liteit van Amsterdam. Vervolgens koopt Matthijs Pompe (1621-1679) de heerlijkheid, in 1646.
Matthijs Pompe, prominent bestuurder uit Dordrecht en gecommitteerde in de Staten-Generaal, huwt Maria Musch, die de heerlijkheid verwerft na de dood van haar echtgenoot, samen met stiefzoon Matthijs (1651-1712) uit een eerder huwelijk van Matthijs.
In 1700 gaat het leen over op Isabella Jacoba Pompe, zus van Matthijs jr. en daarna, in 1705, wordt de heerlijkheid gekocht door Barthout van Slingelandt (1654-1711). (9)  Nederslingeland blijft verbonden aan de familie Van Slingelandt van 1705 tot 1878. Het is een prominente regentenfamilie waarvan sommige leden hoge posities bereiken in de Republiek (De Jong 2011). Barthout kocht in 1689 een kapel in de Grote Kerk van Dordrecht, een kapel die sindsdien de Slingelandtskapel wordt genoemd. Van de Van Slingelandts zijn diverse prominente
schilderijen bekend (zie bijvoorbeeld De Jong, 2011).
In de weergave van De Jong lijkt het er op dat Barthout de eerste is die de naam Van Slingelandt draagt. Omdat Bart-hout geboren is in 1654 kan hij onmogelijk de vader van Teunis Cornelisz zijn. Maar in het boek van De Jong zelf wordt een portret weergegeven van Matthijs Pompe sr. (1621-1679), met als bijschrift Matthijs Pompe van Slingeland.
En bij een portret van zijn zoon Michiel als zesjarige uit 1649, op de website van het Dordrechts Museum, staat dezelfde toevoeging. Het is niet duidelijk sinds wanneer de toevoeging in gebruik is. Wie Heer van Slingeland is kan dat altijd aan zijn naam toevoegen. Of kiezen voor één van zijn andere titels. Otto van Arkel was ook Heer van Heukelum. Waarom wordt Barthout opgevoerd met alleen de naam Van Slinge-landt? (10)
De naam Cornelis komt zeker voor in de familie-stamboom: Cornelis Hendricksz (overleden in 1506); Hendrick Cornelis Hendricksz (1484-na 1548); Cornelis van Slingelandt (1507-1583). De naam Teunis heb ik niet aangetroffen.

Wapenschilden

Aan de akte van 1263 hangt het zegel van Jan van Arkel (afbeelding 1). In het boek van De Jong staan afbeel-dingen van familiewapens van families Van Slingerland, bij Neder- en bij Overslingeland (p. 135 en 139).
De suggestie is dat elk wapen hoort bij de heerlijkheid waarbij het is afgebeeld, maar die suggestie lijkt me niet houdbaar: daarvoor is de geboden informatie niet nauwkeurig genoeg.
Ter illustratie zijn enkele familiewapens afgebeeld uit de verzameling aangeboden op de website van het Centrum voor Familiegeschiedenis. Ook het wapen van de voormalige gemeente Arkel staat hierboven alsmede de afbeelding die Sue Virgilo stuurde van het wapenbord in haar bezit (onderste afbeelding hierboven). Dat wapenbord is in de familie aan haar doorgegeven.

Ook wordt opgemerkt “De wortels van het geslacht van Slingeland dat gebruik maakte van het wapen met kookpot (zie verderop, jh) liggen in de Alblasserwaard, met name in Oud-Alblas. Hier woonde de stamvader van dit geslacht, Willem Jansz. van Slingeland, landpoorter van Dordrecht (1429). Zijn her-komst is onbekend, al zijn er aanwijzingen voor een connectie (bastaardij?) met Jan van Slingeland heren Jansz. vander Tijmpel: in 1406 werd Willem Jansz. genoemd met betrekking tot een schepen-brief verzekerd op een goed in de Houttuijn te Dordrecht en in 1410 verkocht Willem Jans land in Bleskensgraaf, beleend aan Jan Alaerdssoen. De Houttuijn was de locatie waar Jan van Slingeland woonde en Jan Allerdszoon werd in 1396 met Jan van Slingeland genoemd als erfgenaam van ‘Jan Suijssen kinderen’. Toch zijn er ook ander hypothesen denkbaar met betrekking tot de afstamming van Willem Jansz. van Slingeland: in de 14e eeuw worden in de Alblasserwaard diverse personen met de naam Van Slingeland vermeld. Zo werd bijvoorbeeld Willem van Slingeland (uit een ander geslacht) in 1365, 1366 en 1384 genoemd als één van de belangrijke heren in de Alblasserwaard. (Bron: NL 2001, kolom 564)”. Ik kan de betrouwbaarheid van deze gegevens niet beoordelen.
De boodschap is duidelijk. Het wapen in het zegel van Jan van Arkel is de kern van wapens gehanteerd door de families Slingeland(t). De herkomst van dit wapen wordt bevestigd in het wapen van de gemeente Arkel en de bijgevoegde verklaring. Het wapenbord van de Slingerlands bevat dus het wapen van Jan van Arkel en daarmee het hart van de familiewapens Van Slingeland(t). Volgens een toelichting van Sue Virgilio is het wapen dat in haar familie werd doorgegeven in 1896 gekocht op een veiling in Amsterdam.

Teunis Cornelisz Slingerland

Teunis Cornelis (“Antoni”) Slingerland(t) staat in Amerika genoteerd als geboren in Amsterdam NL op 7 april 1617 en overleden in Hackensack, Bergen County NJ, na 25 mei 1700. Hij was de zoon van Cornelis Slingerland en een onbekende moeder. Hij was twee keer getrouwd, eerst met Engeltje Bradt, 1654 in Beverwijck, New Nether-land en daarna met Giertje (Jelles) Fonda op 9 april 1684 in Albany, Albany County, Province of New York. Hij zou rond 1650 uit Amsterdam op een VOC-schip zijn over-gekomen naar Beverwijck (11) .
In de beschikbare documenten in het Stadsarchief van Amsterdam is rond 1650 geen Teunis Cornelisz Slingerlandt te vinden. Er komt geen Slingerland(t) voor in Boedel-papieren 1634-1938, Confessieboeken 1535-1732, Doopregisters 1564-1811 of Poorters 1531-1652. In de Ondertrouwregisters 1565-1811 vinden we 21 keer een variant van Slingerlandt, 16 mannen en 5 vrouwen. In de 17e eeuw betreft dat: van Slingeland, Anthoni – 27-01-1691; van Slingelandt, Simon – 15-07-1690; van Slinge-lant, Elisabet – 29-03-1646; van Slingelant, Melchior – 18-06-1639; van Slingelant, Melchior – 18-06-1639; van Slingelant, Rebecca – 29-03-1698; Slingerlandt, Pieter Jansen – 20-05-1672. Geen Cornelis die de vader van Teunis had kunnen zijn.

Nemen we deze registers als betrouwbaar, dan is er rond 1650 geen Teunis Cornelisz die gedoopt is, poorter of wees was, verhoord is als verdachte of in ondertrouw is gegaan. Er zijn volgens Begraafregisters 1553-1811 in dat interval 61 personen met de naam Slingerland begraven, waarvan 18 in de 18e eeuw, 1 in de 19e eeuw en een Dirk in 1691. Er zijn 15 personen met de naam Slingerlandt begraven, waaronder 4 in de buurt van 1650, in 1659, 1681, 1687 en 1696. Zoeken op Van Slingerland(t() levert niets op. Er zijn geen bevolkingsregisters of geboortenregisters uit die tijd beschik-baar op de website van het Stadsarchief Amsterdam. We vinden ook geen Cornelis die de vader van Teunis had kunnen zijn.
Er zijn zeker Slingerlands uitgevaren op VOC-schepen. Maar het Archief Opvaren-den (12)  gaat niet ver genoeg terug: 1699-1974. Voor de beschikbare periode vinden we daar Slingerlanders tussen: Hendrik uit Leiden (vertrokken in 1767), Jacob uit Amsterdam (1787), Willem uit Haarlem (1747), Claes Thomasz uit Noortwijck (1672) en Cornelis Roelofs uit Munnikend (1697).
Er zijn op internet ook Slingerlands in andere bronnen te vinden, ook in relevante tijdvakken. En er zijn nakomelingen in overvloed. Volgens de familienamenbank droegen in 2007 2570 personen de naam (Van) Slingerland; 30 droegen de naam Van Slingerlandt, nagenoeg allemaal wonend in Amsterdam en omgeving. De naam (Van) Slingeland kwam in 2007 niet voor: de 6 die er in 1947 waren, waren toen allemaal verdwenen.
We kunnen concluderen dat in de vroege 17e eeuw de naam Slingerland niet onbe-kend zal zijn geweest in Amsterdam. Dat een Teunis Cornelisz Slingerland, geboren in Amsterdam rond 1650 op een VOC schip naar Beverwijck zou zijn vertrokken hoeft dan ook niet te verbazen.
Rondom Dordrecht kwam de naam Slingerland al sinds de Middeleeuwen voor. In het Stadsarchief van Dordrecht wordt zelfs een Cornelis Slingerlandt genoemd in een koopakte van 1696 (13) . Maar een band met heerlijkheid Slingerland en/of de Heren van Slingerland is niet waarschijnlijk. We hebben daar geen enkele aanwijzing voor gevonden in beschikbare documenten. De naam Teunis komt niet voor in de stambomen van de Slingeland-families. Teunis lijkt ook geen naam die voorkomt in kringen van patriciërsfamilies. Het bezit van het wapenbord, gekocht op een veiling, heeft geen enkele bewijskracht.
Teunis Cornelisz, bruggenhoofd over de Atlantische Oceaan, heeft zijn sporen na-gelaten in het land van bestemming, maar in het land van vertrek lijkt hij voorgoed verdwenen. We hebben zijn uitvalsbasis niet kunnen vinden. Het is dan ook niet eens uit te sluiten dat Slingerlands NY via Teunis Cornelisz is terug te voeren op een familie en/of locatie Slingerland die niets te maken heeft met het Sincland dat ooit ontstond in het moerasland aan de Giessen (14).
Jammer. Nieuw Amsterdam, Nieuw Zeeland, Nieuw Slingeland, het was best een leuk rijtje geweest.

 

1 Een prachtig boek over de vestiging en ontwikkeling van New Netherland, met daarin Nieuw Amsterdam en het gebied langs de Hudson, is Russell Shorto, The Island at the Center of the World, London, Black Swan 2005; zie ook de website www.newnetherlandinstitute.org
2 The Spotlight (October 2, 2019), een lokale krant in Slingerlands en omgeving Teunis Cornelius Slingerland House, New Scotland, Albany County, NY
3 https://en.wikipedia.org/wiki/Slingerlands,_New_York
4 www.slingerlandvault.com
5 M.W. Schakel, Geschiedenis van de hoge en vrije heerlijk-heden van Noordeloos en Overslingeland, Gorinchem, drukkerij Noorduijn en zn, 1955, p 22.
6 Schakel (1955), p 24
7 A. J. van der Aa (1847), Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, p 428.
8 Peter de Jong, Heerlijkheden rond Gorinchem, Pictures Publishers (2011).
9 Peter de Jong, Heerlijkheden rond Gorinchem, p 134. De Jong ontkent nadrukkelijk dat deze nieuwe heren Slingeland afstammen van de middeleeuwse heren van Overslingeland (zie verderop).
10 Op de website http://www.kareldegrote.nl/Reeksen/ToonReeks.php?Reeks=86 wordt verwezen naar prominente Van Slingerlands in de 15e eeuw, waaronder burgemeesters van Dordrecht.11 https://www.wikitree.com/wiki/Slingerland-3
12 https://www.nationaalarchief.nl13 302-23 Schepenakte van lening door Francois Valentijn aan Cornelis Slingerlandt en Maria Elisabet van Regenmorter van 4.000 gulden, 16 mei 1696
14 Zo is er een Dirk Slingerlant, zoon van Cornelis Slingerlant, geboren in 1660 in Zevenhoven, tussen Leiden en Amsterdam (https://www.genealogieonline.nl/stamboom-slingerland/ stamboom/I989/). In de 17e eeuw leven er diverse Slingerlanders rond Leiden. Bij Doetinchem ligt het riviertje de Slinge en draagt het ziekenhuis de naam Slingeland. Waar Wikipedia zijn zekerheid vandaan haalt is me niet duidelijk: ”Slingerland is a Dutch toponymic surname. It refers to an origin in the heerlijkheid of Slinge-landt, now covered by the former community of Nederslingeland and the town of Overslingeland in South Holland.” https://en.wikipedia.org/wiki/Slingerland_(surname).



En campagne

Om 7 uur sta ik op, om 7.20 loop ik frisgewassen buiten. Ik loop direct langs de kastanjebruine  Limousine koeien in het weitje naast ons. Van achteren worden ze beschenen door de zon die over de heuvelrand klautert als een kind dat nieuwsgierig over de schutting klimt. De aristocratische rossige bontjassen worden afgezet met goud oplichtende biezen. Nieuwsgierig draait de hele meute de kop mee met mijn wandelrichting, hun mimiek is bevroren als die van Buster Keaton, hun bolle ogen verraden niets.

Ik loop het dal in, de scherpe zon tegemoet. De verspreide bosschages leggen lange schaduwen op de weilandjes, de lucht is nog koel. De lichte slinger in de weg beweegt elegant mee met de glooiingen van de heuvels. Wind is er niet. Doodstil staan de hoge pluimige grassen. De bovenlaag van ranke transparante aren, bruinig en blank, volgt geduldig de golvende contouren van het landschap, als jeugdig dons op bovenlip of Venusheuvel.

Onderin het dal kijk ik omhoog over het glanzende gras, oplichtend in het helle tegenlicht van de zon, die hier en daar een druppel dauw doet parelen. Aan de andere kant van de weg kijk ik op de hoge wal een koe in haar kont, met het wat gênante gevoel dat ik een dame betrap die nietsvermoedend voorover staat gebogen.

Ik loop tot aan het kerkhof op de heuvel, en draai me om. De intense stilte is weldadig, ik word alleen omringd door een overvloed aan jubelende zangvogels. Ik ben geneigd mijn schoenen uit te doen, om niet gestoord te worden door mijn eigen geklepper.

Ik wandel terug en ervaar het landschap nu vanuit het omgekeerde perspectief. Opnieuw onderga ik de onschuld van de morgen. Alles ligt nog open, niets is nog fout gegaan. Vol verwachting ligt het landschap klaar, als een schaal met bonbons die allemaal nog geproefd kunnen worden.

Sarrazanas, Dordogne, mei 2015.



OPONONI

Ik moet het even kwijt: we hebben het paradijs gevonden. Een langgerekte baai, tientallen kilometers het land in kronkelend, met dwarrelende zijscheuten. Hoge oevers die elkaar geduldig gadeslaan, al duizenden jaren, van ver, ver voor de tijd dat mensen hier voet aan land zetten, voortgedreven door de warme wind en hun primitieve verbeelding. Toen we hier gister aankwamen en van de hoge oever de lome kronkel zagen glinsteren in de late middagzon waren we overrompeld. Toen we vanmorgen opstonden hadden de wateren elkaar gevonden, toucheerden de nevelen de oceaanstroom en wandelden we door een dunne besproeiïng van afgezonken lage wolken. Na een uur of wat was de zon sterk genoeg om het juweel weer uit zijn verpakking te halen en het beschermende dons te verwijderen. Het water werd azuur, de hemel blauw, onze eigen oever groen, op de andere oever blonk het goudgele zand van een massieve duinkop ons tegemoet. ‘s Middags werd een pauze ingelast in de voorstelling en rolde weer even een lage wolk over de baai. Zoals in de universiteitsbibliotheek van Coimbra: de kostbare erfenis mag niet permanent in het helle licht staan. Een baai en een landschap dat zelf zijn drama regisseert.

Drama. Als ik niet de foldertjes van het regionale toerisme had gelezen, had ik dan ook het menselijke drama uit het verleden herkend? Had ik geweten dat ik loop op grond die is gedrenkt in bloed? Zo ongeveer rond het jaar duizend kwam Kupe aan op Nieuw Zeeland, per kano uit Hawiiki, dat vage mythische eiland waarvan onderzoekers wel een vermoeden hebben war er mee bedoeld kan zijn, maar geen zekerheid. Gevlucht omdat hij de vrouw van zijn opperhoofd had verleid, maar toch beschermd door de geesten waarmee de Maori net zo rijk gezegend waren als de oude Grieken met hun bonte godenclub. Een paar generaties later kwamen nazaten van Kupe naar Hokianga Harbour, aangezet door de verhalen die Kupe bij terugkeer op Hawaiiki had verteld over de rijke gronden hier. Ook die avonturen worden opgedist in een royale folklore van geesten, demonen en verborgen betekenissen. Hoe vaag en mythisch die verhalen ook mogen zijn, vast staat wel dat vanaf de 13e eeuw verschillende Maori stammen elkaar wreed en moordlustig hebben bestreden. Toen vanaf begin 19e eeuw de Europeanen begonnen toe te stromen, behoorde kannibalisme nog tot de bestaande gebruiken. En de eerste Europeanen die zich hier vestigden hadden ook geen enkele moeite om iemand uit de weg te ruimen die hinderlijk op hun pad kwam, ondanks de onvermijdelijke aanwezigheid van vrome zieltjeswinners die liefde en vrede hadden moeten brengen. In dit paradijs werd lustig gemoord en ik kan dat niet uit mijn hoofd zetten als ik door dit schitterende gebied trek. Nee, ik zie geen tastbare sporen en zonder de foldertjes had ik het niet geweten, maar nu kleurt het wel de manier waarop ik het landschap tot mij neem. Een perceptie die wonderwel past bij de geologische historie: als een uitgebluste vulkaan liggen de moordpartijen onder de oppervlakte.

Drama. Hokianga Harbour ligt er prachtig bij, met zijn magnifieke kleurschakeringen van blauw, turquois, groen en goud, zijn bevallige kustlijn, zijn even bevallige horizon van vage bergen in wazige verten, maar zonder de fanatieke slachting van de uitgestrekte oerbossen had ik dit nooit kunnen waarnemen. Zonder ontbossing geen gouden duinkop, zonder ontbossing geen uitzicht, geen variatie, alleen een eindeloze groene ondulatie. Vlak bij Hokianga Harbour ligt nog een fragment oerbos waarin de overlevende kauri bomen staan, met de voorwereldlijke omvang van massieve dinosaurus poten. Ontsnapt aan de slachting, imponerende monsters uit de toonzaal van het verleden.

Aan de mensen zie je het drama niet af. Of het moet de fanatieke bewaking zijn van de poortwachteres in die stijlvolle lodge waar we vroegen of ze onderdak voor ons had. Dat had ze niet, vanwege wat herstelwerk, maar dat voorkwam dat we geconfronteerd zouden worden met een ongetwijfeld torenhoog tarief voor dit sjieke onderkomen. Zonder veel omhaal vertelde ze ons precies hoe onze verdere reis er moest uitzien, welke excursie we moesten boeken, ze schreef zelfs namen op onze kaart zonder enig acht te slaan op ons zacht gepruttel dat we rust en stilte zochten, en sprak ons ongeremd bestraffend toe omdat we onderweg het Kauri Museum hadden overgeslagen. Voor Hokianga Harbour trok ze een middag uit, een doorreis naar andere niet te missen verrukkingen. Had ze geweten dat we daar een volle week zouden verblijven dan hadden wellicht lijfstraffen gevolgd, om te bewijzen dat de vulkaan nog helemaal niet was uitgeblust.

Op zaterdag bezochten we het imposante Kauri Forest, een tijdreis van volstrekt andere orde. Metersdikke bomen, honderden, zelfs duizenden jaren oud: van de Tane Mahuta wordt niet uitgesloten dat het zaadje kiemde rond het begin van onze jaartelling, op een volstrekt onbewoond eiland, volledig door bossen overdekt. In de tweede helft van de 19e eeuw heeft de kapitalistische roofzucht ze nagenoeg allemaal omgelegd en als timmerhout afgevoerd naar Europa, de paar procent die nu resteert wordt zorgvuldig gekoesterd.
Zondag was het juweel volledig uit zijn verpakking gehaald, maar hebben we toch de vrijheid genomen om de baai aan zijn eigen narcistische schittering over te laten en langs een prachtige kreek naar de oceaan te wandelen, in een passage door een bergruggetje dat langs de kust het water tegenhoudt. We parkeerden onze auto aan het begin van een grindweg en werden op onze wandeling getrakteerd op de ene vriendelijkheid na de andere, uitgedeeld als zondags snoepgoed. We hadden nog geen 100 meter gelopen toen een auto naast ons inhield, en een bejaard Polynesische echtpaar ons vriendelijk aankeek: “Are you strangers here? We can offer you a ride to the Methodist Church further down”. Nee, dat wilden we niet, we wilden gewoon hier wandelen. Een minuut of 20 later liepen we langs het bescheiden gebouwtje dat alleen als kerk herkenbaar was omdat er naast een simpel houten kruis stond dat zo te zien ook dienst kon doen als vlaggemast. Het touw klapperde in de bries. Achter het gebouw rustten de stoffelijke resten van wellicht een eeuw immigratie en evangelisatie. De evangelisatie was kennelijk gedecentraliseerd tot alle lidmaten, of gewoon volledig geïnternaliseerd, want voordat we de kerk bereikten werd ons nogmaals een ritje naar de zielzorg aangeboden, ditmaal door een nog oudere lidmaat, met een afstervend gebit, in een oude rammelkar, met zijn hond naast zich op de voorbank. Het zou een mooie dienst worden, beloofde hij.

We hebben de verleidingen weerstaan en zijn doorgewandeld door een prachtig landschap, mooie bergen in prachtige warmgroene plooien, langs een glinsterend kronkelende sleuf naar de Abel Tasman Zee, in stille verwondering aangestaard door grote kudden zwartbonte koeien en stieren. Toen het pad over de basaltkeien langs de steile oever leek voort te gaan, verkoos ik een weggetje omhoog. Achter het hek ging een hond te keer, en zijn kabaal alarmeerde de bewoner. Een ouwe hippie, uitgedijd tot een gestrande kaper, met een rode doek om zijn hoofd geknoopt om zijn status te markeren en een uitpuilende pens om zijn onbekommerde levensstijl uit te dragen. Nee, dit was niet het pad, maakte hij duidelijk, ietwat korzelig, en hij verdween weer in zijn warwinkel van krottige bebouwing tussen de bosschages op de helling.

Over de basaltblokken onderaan de helling liep ik om de berg heen, en liet Tonny even achter. Op het strandje werd ik ingehaald door een groepje onverschrokken fietsers. “Beach biking?“. Jazeker, beaamden ze met onverholen hartstocht. Ze zouden met de fiets op hun schouders door de diepe kreek trekken op de plaats waar die snelstromend het strand kruist, over het zand 10 km naar het zuiden rijden en terug, opnieuw de kreek oversteken en dan 15 km over het strand naar het noorden. Nieuw Zeeland ten voeten uit: uitdagend sporten in de ruige natuur, je fysieke en mentale grenzen verkennen in de gymnastiekzaal die de geologie heeft klaargezet.

Voor ons was de gymzaal meer een toonzaal. Wij liepen braaf maar intens genietend onze weg terug, nu met omgekeerd perspectief, langs de koeien en stieren die ook voldoende hadden aan de serene rust van het dal. Op een helling werden we ingehaald door een lawaaierige automobiel, met roestig en rafelig plaatwerk dat zijn rammel lustig mengde met de roffel van de grindweg. Honderd meter voorbij ons stopte hij, en reed achteruit naar ons toe. Het was de kaper met de bolle buik, die ons door zijn geopende raampje aankeek zonder een spoortje korzeligheid. “You wanna ride up to the road?” Nee, wij genoten juist zo van de prachtige wandeling. Trots grijnzend keek hij ons aan. “Just bought the car for hunderd bucks, haha!”. Wij beaamden zijn koopmansgeest. Kennelijk gaf hij daarna gas, want kalmpjes rochelend droeg de ouwe kar hem de helling op, een en al gelukzaligheid.

De volgende ochtend had ons juweel een wasbeurtje gehad en was het dons nog vochtig toen we de baai een stukje naar het oosten volgden, en naar een dorpje reden waar een veerpont je naar de overkant kon brengen. Stilte van de mooiste soort. We keken in een verlaten hotel met een sfeer van honderd jaar geleden, liepen een weggetje af langs de baai, en genoten van de warme ochtendzon. Op een verruigde akker stond een man te schoffelen, pal naast een witgeverfd houten herenhuis van twee verdiepingen. Onze passage was een evidente kans om even uit te blazen. Een stijlvolle man. Verdwaald in de rol van tuinknecht? Zijn uitleg kwam snel, vriendelijk, en met gepaste trots. Zijn zoon was bevriend met de dame in het witte herenhuis, en functioneerde al negen jaar als de arts van het dorp. Zelf had hij chemie gestudeerd in Cambridge en hij was 25 jaar verantwoordelijk geweest voor het onderwijs in zijn geboortestreek Peshawar. Hij complimenteerde mij met mijn Engels en ik vroeg naar zijn moedertaal. Nee, het was heel anders dan de Hindi taal die ze in India spreken. De uitspraak leek op het Duits en hij kon heel goed de sch uitspreken. “Pleasure” kunnen Indiërs niet uitspreken, wij wel. Indiërs zeggen “plea-ure”. Eenmaal bevriend met deze aimabele tuinman voelde ik me ook vrij om behoedzaam de openstaande deur van het witte huis binnen te schuifelen. ik wilde wel even wat zien van dat statige oude pand dat zo mooi tegen de heuvel lag aangevlijd. Achter de geopende deur lag een groot onderhuis, van stevige balken en planken. We wisten inmiddels ook dat de bewoonster al een halve eeuw jurken ontwierp, en in het midden, aan een lange houten tafel, stond inderdaad een oudere dame met jeugdig opgestoken haar stukken textiel heen en weer te schuiven. Overal om haar heen was textiel, in een rek hing een lange rij jurken. We werden vriendelijk gedoogd en de conversatie was niet onwelwillend, maar ze was nog niet toe aan de rustpauze waar de tuinman zo gretig gebruik van maakte. Ik was tevreden met mijn kleine keuring van het huis: daar zou ik best kunnen overwinteren, in een perfect klimaat, in perfecte rust en met een perfect uitzicht. En met een perfect koffiehuis op loopafstand. Een soort bruine kroeg, op palen in het water, met een veranda aan de baai, zoals overal met de trots van de Nieuwzeeuwen: een voortreffelijke expresso.
Onze laatste wandeling pakte niet zo goed uit, omdat de weg maar niet uit het dal wou klimmen, maar de voorlaatste bracht alles wat we zochten. De grindweg kronkelde lustig omhoog en leverde nieuwe verrassingen na elke bocht, de flanken van de heuvels waren afwisselend bebost of opengelegd tot malse weiden voor traag en bedaagd vee dat ons als aankeek als wachtend publiek in het theater, en de vogels stelden ons voor raadsels: wat vliegt daar nou toch, waar komt dat geluid vandaan, en vooral, hoe kan één vogel nou in zijn eentje dat hele concert voortbrengen?

Toen we na een week afreisden zijn we even gestopt op de plek waar we onze eerste overrompeling ondergingen: op de zuidelijke kop, de South Head, de top waar de weg overheen moet om de baai te bereiken. De zon scheen vanuit het oosten over de baai naar ons toe. Terwijl ik na het ontbijt voor mijn onontbeerlijke expressootje naar het koffiehuis was gewandeld lag lage damp pal op het water, als de zachte doek die het juweel glanzend moest oppoetsen. Dat was onberispelijk gelukt. De baai flonkerde genotzuchtig in de heldere zon. Ergens beneden, langs het strandje waar we ’s middags hadden gelezen en geluierd, lag het koffiehuis waar ik mijn eigen dubbelganger was geweest. Op de tweede ochtend maakte ik een praatje met de jongen die mijn expresso klaar stoomde. O, interessant, een labor economist uit Amsterdam. Gisteren had ik hier ook een Dutch labor economist. Ook uit Amsterdam. Had een paar weken op de universiteit in Hamilton gezeten. Een lezing gegeven in Wellington. Wat een toeval. Stomverbaasd was ik. Dat had ik toch moeten weten? Dat zou iemand me toch wel gezegd hebben, in Hamilton en in Wellington? Teruglopend naar ons motel had ik al kandidaten bedacht: Jan van Ours, op reis vanuit Melbourne waar hij een gastaanstelling heeft; Wiemer Salverda, reislustig en met warme belangstelling voor Australië. Joan Muysken, ook Australiëganger, maar die viel meteen weer af, die zou zichzelf geen labour economist noemen. Opgewonden als een kind wou ik Tonny dit verhaal vertellen, maar die wist al na twee zinnen hoe het zat. Terwijl ik de dag ervoor op het terras mijn expresso op dronk, had zij met de koffiejongen gesproken en hem die details verteld. Hij was alleen vergeten bij welke kop dat verhaal hoorde en was daarom net zo verbaasd als ik over die onwaarschijnlijke gelijkenis van zijn twee klanten.

Opononi, Hokianga Harbour. Paradijs met een verleden. Just awesome.

 



Grand Canyon

1. Geel, bruin, rood

De heldergele driehoek van de boeg hoog boven me, de bruine duisternis en de intense kou van het water om me heen, Tonny die langs komt drijven als een statig lijk. Drie schokkende beelden, als de klampen in mijn geheugen waar het verhaal aanhangt van die overval van het verraderlijke water.

We flipten nota bene op de allereerste rapid van de Colorado River. Niet eens een echt gevaarlijke, niet meer dan een vijfje. Daar zouden we later achteloos doorheen varen. Die ochtend hadden we Mathew geselecteerd als onze bootsman voor de eerste dag. Een onverschrokken type, ongepolijst, gebouwd als een Amerikaanse football speler. Een gepensioneerde speler dan, met een uitpuilende pens die gebrek aan restrictie in zijn levensstijl verried. Hij had steevast zijn peervormige vilten hoed op zijn kop, als een soort voorafspiegeling van het peervormige lijf dat eronder zat. Hij bleek later sterk als een beer en soepel als een hinde, liep achteloos als een geit tegen de rotsige hellingen van de Canyon op. “You move remarkably fast and easy for a man your size”, zei ik later eens tegen hem en hij reageerde met een donkere lach op dit perverse compliment. We waren die ochtend rustig vertrokken, passeerden in alle kalmte een paar rimpels en wat popcorn in het water en we verloren in alle ontspannenheid het contact met de groep. Sterke Mathew roeide ons door een eindeloos lang recht stuk, zonovergoten maar met straffe tegenwind, en hij rustte zo nu en dan even uit tegen de leuning van bagage achter hem.

We dreven een bocht om en zagen de rest van de groep staan wachten op het strandje aan river left, het rood van hun zwemvesten helder zichtbaar in het late middaglicht. Tussen ons en hen lag de rapid, Badger, naar ik later begreep. Ik had geen idee wat ons te wachten stond, het was onze allereerste rapid ooit. Onbekommerd gleden we er in, het water bruiste en de golven dansten. Plotseling een dijk van een golf, de boot schoot recht omhoog en die helder gele boeg zat ineens heel hoog boven me, als een verloren kraaiennest zonder mast. Het ging allemaal razendsnel, ik lag in het ijskoude donkerbruine water voor ik begreep wat er gebeurde, het spoot langs mijn brilleglas als een jagende stroom achter een patrijspoort. Hoe diep ik ging weet ik niet, maar ik schoot ook weer omhoog in mijn reddingvest en ik was boven voor ik het wist. Geen tijd voor angst of paniek, wel voor schrik. Ik herinnerde me haarscherp wat bootsman Tom die ochtend bij de instructie had gezegd. Je vest tilt je omhoog, laat je drijven op de stroom, benen gestrekt vooruit, tenen omhoog. Kom je boven onder de boot, haal diep adem en duik onder de boot vandaan. Er komt een boot naar je toe en die vist je uit het water. Ik was boven gekomen in het woeste schuim van de rapid, dus dat ging goed. Maar waar was verdomme mijn lieve kwetsbare Tootje die helemaal niet naar die verdomde Canyon had gewild? Ook omhoog gesuist aan haar vest? Of onder de boot gevangen en in paniek verdronken? Waar verdomme? Ik worstelde met de golven, het water was ijskoud, tussen wilde golven door moest ik ademhalen. Golf na golf sloeg over me heen, ik hapte naar lucht en zocht naar mijn Tootje. En steeds die ijskoude deken.

Eindelijk kwam er rust, een einde aan golf na golf, ik was de rapid uitgestroomd en kon wat beter om me heen kijken. Mijn brilletje was op mijn kop gebleven dank zij het mooie koortje dat Tonny voor me had gekocht. Op de oever zag ik de boten uitrukken, allemaal schoten ze het water op.. Maar waar was Tonny nou? Tussen de dansende golven door zag ik hier en daar een rood zwemvest dobberen. Wie zat daar in, hoeveel dreven er? Ik kon er maar twee vinden, maar er moesten er drie zijn, Mathew, Sue en Tonny.

En toen, strak en onwrikbaar als een boomstam kwam Tonny voorbij in haar rode zwemvest. Als een plank in het water, voeten vooruit, tenen omhoog, knotje aan het roer. Niks bewoog, stijf als een lijk ging ze voorbij. Godverdomme, wat was daar aan de hand? Van een dooie boomstam lucht je niet op. Maar niets van wat ik vreesde deed zich voor. Er kwam een boot aan, ze paste keurig les vijf toe: draai je naar de boot toe, je wordt aan je vest in de boot getrokken. God wat een opluchting. Daarna werd ik ook zelf opgevist, drie keer hijsen en ik lag op de bodem van het vlot. Sue was ook al binnengehaald. Mathew zag ik vlak onder de oever door het water stappen. Later bleek dat de vissersvloot Mathew niet konden vinden, hij was zelf naar de kant gezwommen, zat in een moeilijke hoek en was weer het water ingegaan, om via een draaikolk beter bereikbaar te zijn. Maar omdat de vissers Mathew niet meteen zagen voeren ze nog even door en kreeg ik het ijs- en ijskoud. De zon was weg, er stond een harde wind en ik begon te klappertanden.

Nadat iedereen geborgen was zijn we naar de kant geroeid. En daar zat Tonny. Een weerzien dat emotioneler was dan na twee maanden afzondering in Japan. Zelden zo intens gevoeld hoeveel ik van haar hou, liefde dieper dan de Canyon. Allebei ontroerd om elkaar weer vast te houden. Allebei meer bezorgd om de ander dan om zichzelf. Geen wonder dat ze ons een mooi koppel vonden.

En toen kwam de ergste kou, het bibberen, het klappertanden. Uitkleden, natte kleren weg, iedereen kwam met warme kledingstukken aanzetten. Tonny beleef maar bibberen, met mijn lichaam heb ik haar verwarmd. Haar doorgestane spanning en ontlading waren minstens zo groot als de mijne:“ ik had zo’n zorg om jou en ik was zo bezorgd dat jij bezorgd zou zijn om mij”.

Nadat alle bereddering achter de rug was, de boot weer op zijn goede kant gedraaid, eten gekookt, tenten opgezet, en napraten bij een glas wijn, was het, letterlijk, wel erg hartverwarmend om weer naast elkaar te liggen. Maar ik heb nauwelijks geslapen die nacht. Steeds diezelfde beelden die terug kwamen, de gele boeg helemaal verkeerd hoog in de lucht, het bruine water jagend achter mijn patrijspoortje, Tonny die als een verstijfd lijk in haar rode vest voorbij dobbert. De angst om wat ons nog te wachten stond. Wat deden we hier in godsnaam? Als ik zelf zou verdrinken zou ik mijn kinderen beroven van een vader waar ze nog steeds wat aan hadden. Als Tonny zou verdrinken en ik niet, kon ik mijn kinderen niet meer onder ogen komen. Waarom moest ik zo nodig die Canyon in, had ik niet beter op de gevaren moeten letten? Moesten we niet stoppen, by Phantom Ranch kon je er uit, op 6 dagen. Angst regeerde in die nacht, mijn pols sloeg in hoog tempo.

De volgende dagen werd de toedracht duidelijk. Mathew had een blunder gemaakt door te laconiek, zonder voorbereiding de Badger in te glijden, op de verkeerde plek: in het midden, precies waar een hole zat. Dat zagen ze met ontzetting op het strand gebeuren. Ze zagen ook Mathew uit de boot vliegen. De tweede fout lag bij de andere boten. Die hadden de afstand tot de laatste boot onverantwoord ver laten oplopen. Zo had Mathew niet kunnen zien hoe de anderen de rapid namen: of links of rechts, maar in geen geval door het midden. En zo lagen de boten aan de kant terwijl ze op het water achter de rapid hadden moeten liggen, om ons sneller op te pikken. Nu hadden we langer dan nodig in het steenkoude water gelegen. In 5 graden Celsius moet je niet lang verblijven. Niet de 8 tot 10 minuten die wij er in lagen.

Toch had de foute start een paar goede gevolgen. Elke bootsman stond van nu af aan op scherp. Mathew maakte geen fouten meer, hij voelde zich schuldig tegenover ons en hij bleek een hele goede roeier. We werden met zorg en aandacht door de groep omringd, en Tonny werd voortdurend gesteund en gekoesterd. We hebben de mogelijkheid van tussentijds vertrek even aangestipt, maar daar kon uiteindelijk geen sprake van zijn. Al was het maar omdat dat een klim langs een steil muilezelpad vergde die ik met mijn hoogtevrees niet aan kon. Zelf was ik van mijn schrik af. Ik wist nu dat het volgen van de instructies tot terugkeer in een boot leidde, nat en koud maar veilig. Dat hoorde er nou eenmaal bij, er gebeurden bijzonder weinig ongelukken in het water zelf, de meeste gebeurden op de kant. Pas bij Lava keerde bij mij de echte spanning terug maar ook toen geen angst. Alleen Tonny bleef er zeer angstig onder. Iedere keer als ze een nieuwe rapid horde opdoemen, als een trein die voorbij raast, klopte haar hart in haar keel voor het “gegrom van de draak”. Voor haar was en bleef het een perverse start.

2. De routine van kamp en boot

Je staat op in de vale dageraad. Het eerste zonlicht begint langs de hoge rotsen van de Canyon te glijden en hier en daar lichten de kleuren warm op. Massieve ruigheid, stapsgewijs naar achteren wijkend, honderden meters hoog.

Omringd door dat stugge décor kom je uit je tentje, je gaat naar de rivier voor ochtendplas en kattewas, je loopt naar de keuken (drie tafels en een hoop kookgerei). Koffie, thee, de dienstdoende keukenploeg is al doende met het ontbijt. De eerste grappen worden gemaakt, er klinkt gelach, altijd gelach, om 5 uur s’ochtends was de pret net zo groot als om 5 uur ‘s avonds. Meteen aan de slag. Tent afbreken en inpakken, ontbijten, boten inruimen. De tenten, de persoonlijke spullen, de keuken, het eten, alles moet weer precies worden ingepakt in de vijf boten, alles op zijn vaste plaats, afgeschermd tegen het water in kunststof zakken en metalen boxen.

“Last call for the groover !”Als laatste wordt de de kluis met ons meest intieme afval ingepakt. Tussen 8 en 9 uur vertrekken we. De passagiers verdelen zich over de vijf boten, in steeds nieuwe formaties, de boten worden afgeduwd en daar gaan we. De vredigheid van de ochtend is onvoorstelbaar mooi. Vijf heldergele vlotjes in een majestueuze canyon die hoog oprijst en de vlotjes reduceert tot onschuldige vlekjes op het water, vijf vrolijke nootjes in de ongenaakbaarheid van de rotsen, ochtendlicht dat nog hoog tegen de wanden hangt of al over het water speelt. De bootsman pakt zijn riemen, de passagiers nestelen zich op een lekker plekje, en daar gaan we, fris een nieuwe dag tegemoet.

Langzaam gaan we stroomafwaarts, er wordt gekletst, gediscussieerd, grappen gemaakt al naar gelang de samenstelling van de boot, roeiers wisselen elkaar af. Tegen lunchtijd is het heet. We zoeken een kamp, een zandige rand langs de oever, fijn stuifzand, soms bijeengehouden door wat laag struikgewas, altijd gelardeerd met afgebrokkeld gesteente. Elk strandje vraagt zijn eigen landingsmanoeuvre. Soms drijf je er gewoon op af, soms land je met een sierlijke zwaai op de tegenstroom. Op een laag en vlak strand schuift de boot zichzelf vast, op een hoog steil strand moet je het water in en als de donder de boot vastbinden om wegzeilen op de sterke stroom te voorkomen.

De vaste routine van de maritieme mieren begint meteen: Tafels aan land sjouwen, keuken opzetten, eten en drinken uitladen, lunch maken door de keukenploeg van de dag. Na het eten en de afwas de hele exercitie in omgekeerde volgorde. En om vier uur weer in de originele volgorde, maar nu uitgebreider: ook tenten en persoonlijke bagage. En die uitgebreide variant dan weer ‘s ochtends in omgekeerde volgorde. Het kreeg wel iets van een militaire operatie, met vaste patronen en vaste rolverdeling.

Nog tijdens de avondlanding gaat de bar open en wordt er vrolijk bier gedronken, vaak met jolige nabespreking van de laatste (of the lastigste) rapid van de dag. De infanterie gaat aan het werk. Snel de keuken opbouwen, gaspitten, water en hygienische voorziening (handen wassen tot je erbij neervalt, een infectie zou de hele ploeg vellen), zodat de keukenploeg meteen aan de slag kan en de afwas hangt te drogen voor de duisternis ons echt inpakt. Iedereen zoekt een plekje voor zijn tent, liefst zachte ondergrond, en zo nodig beschut tegen het alles doordringende stuifzand.

Ook de groover maakt deel uit van de militaire operatie. Voor de doos is er apart corvee. Zelden (behalve dan misschien in Sri Lanka) heb ik op majesteitelijker plekken het eindpunt van mijn stofwisseling genoten. De pleeploeg wist altijd weer fantastische locaties te vinden. Gezeten op een metalen kist van 70 cm hoog en 30 cm breed, en opgezadeld met een heuse bril kon je ontspannen de natuur het zijne terug geven terwijl je ondertussen met volle teugen van die natuur genoot. Van een rivier die altijd in beweging is, als een wervelende aaneenschakeling van centrifuges: hoofdstroom, tegenstroom, kookpotten, rimpels en versnellingen, om maar een vertaling te geven van current, eddie, boil, riffle en rapid in een taal die daar niet aan gewend is. Van de overdonderende canyon wanden, hoog boven je, in wonderlijke formaties die altijd je fantasie prikkelen, in de zon verrijkt door kleurschakeringen van diepzwart glanzend basalt, grof en dofzwart lava, grijs leem, rood, bruin, roodbruin, groen, groenbruin en alles daar tussenin. Schoner zal ik nimmer kakken, in dubbele zin, want de povere resten van mijn stofwisseling zullen de trip tot het einde meemaken. Niets maar dan ook niks blijft achter in de canyon. Behalve je voetafdruk en je pie in het vlietende water.

Als ‘s avonds de maaltijd eenmaal op het vuur stond, en de tenten waren opgezet (of de slaapzakken uitgerold: soms sliepen we in de open lucht, sommigen sliepen op de boot, badend in stralend maanlicht) verzamelden we ons voor een aperitief in de gelegenheidsbar met inklapbare strandstoelen en de kinderfauteuil van Mathew en daarna genoten we de maaltijd. Uiterst gevarieerd menu, vaak zeer smakelijk, vaak ook typisch Amerikaans (een koekje of een chocolaatje als dessert) en werd er pret gemaakt, de ervaringen van de dag uitgewisseld; soms serieus gediscussieerd. En na de inval van de duisternis, zo tussen 8 en 9: ter bedde!


3. De rapids

De rapids zijn het snoepgoed van de trip, daar is het allemaal om begonnen. 229 mijl op de stroom dobberen, hoe vredig ook, dat zou saai worden, een maaltijd zonder kruid of pit. We zijn zeker honderd rapids gepasseerd. Ze zijn geklasseerd van 1-10, waarbij klasse 10 nauwelijks voorkomt en klasse 1 nauwelijks merkbaar is, niet meer dan “popcorn in het water”, een riffle. Allemaal hebben ze namen: fantasieloos (hundred and fifty two mile rapid), uit verbeelding of analogie geboren (Hermit, Granite, Lava, Roaring ‘Twenties), of gekoppeld aan een historische gebeurtenis (Upset, waar een geologische expeditie omsloeg vlak nadat ze op de foto waren gegaan). Onder de vijf stelt het niks voor, 5,6,7 zijn leuk spannend of soms onverwacht gemeen en heftig (Bedrock,. just a 6., maar olala), 8 en 9 tellen echt. We hebben een paar achten gedaan en twee negens, Crystal en Lava. Crystal bleek overgewaardeerd, zelfs ik kon bij het scouten al zien dat dat meeviel, je kon er mooi rechts langs glippen. Maar voor Lava sidderde iedereen de hele trip. Lava is de laatste van de echte grote rapids, in sommige gidsen aangegeven als 9-10. Gecompliceerd door massa’s water, een gigantische hole vlak vooraan, bochten en woeste golven overdwars. Alle grote rapids worden serieus en intensief gescout, de kleintjes worden op zicht genomen, na lezing van de handleiding: read-and-run. Over Lava werd lang van tevoren met respect gesproken.

De read-and run rapids zijn kinderspel. Tientallen meters voor de rapid is het water vlak, zonder patronen: een afdrijvende spiegel. Een stilte voor de storm. Achter de drempel ligt de karakteristieke V, twee golvenlijnen die vanaf de oevers naar elkaar toe convergeren en dan samen verder gaan in een golven trein, een wave train. Tussen de V ligt de tong, vlak donker water tussen het witte schuimbekken aan de rand. Statig als een zwaan kom je aanglijden over het vlakke zwarte water, dwars op de stroom, zachtjes deinend glij je over de drempel omlaag. Je raakt de randen van de V, de bruisende stroom zwiept de boot rond en de bootsman houdt je vervolgens met je boeg in de golven en dansend over de deinende waterbergen rij je de rapid uit. Het kan spatten en spetteren, je kan hoge golven hebben of lage, je komt er nat of droog uit, maar je hebt geheid plezier, als een kind op een schommel, als een kwajongen in een waterballet.

Het mooist en het spannendst, het echte werk, dat zijn de grote rapids, minstens 6 of 7 op de Colorado schaal. Bij de serieuze rapids wordt altijd eerst gescout: inspectie vanaf het pad ernaast, uitgesleten door al de scouts die je voor gingen. Al heb je de tocht 15 keer gemaakt, altijd scouten, steeds is de rapid anders. Gedetailleerd wordt de waterpartij opgenomen en in het hoofd geprent, de holes, de dwarse golven, de rotsen, de golfpatronen, de hydraulica. Ook na passage kunnen de bootsmannen nog nauwkeurig beschrijven hoe de rapid er uit ziet, waar de obstakels liggen, de moeilijkheden en de uitdagingen, de stroom en de eddy, de beste kansen om er ongeschonden doorheen te komen. De route wordt uitgezet: veilig langs de rand, of uitdagend door het midden, oversteken over de tong. Of een simpele rechte koers, soms is er keus tussen droog en nat, tussen veilig en minder veilig, soms is er nauwelijks keus, dient zich maar een begaanbare route aan.

Terug naar de boten. Wie gaat eerst? De spanning wordt voelbaar, nummer een wordt afgeduwd en drijft naar de stroom. Als een kruiser die opstoomt naar het oorlogsgebied, als een boxer die langzaam naar de ring loopt voor het beslissende gevecht. Iedereen kijkt wat er gebeurt, hoe de gekozen route uitpakt. Met zorg wordt de uitgangspositie bepaald, als je er goed ingaat, komt de rest ook wel goed, zit je fout dan moet de bootsman zich uit de naad werken om de trip te redden.

Het begin van een grote rapid is hetzelfde als bij een simpele rapid. Gracieus als een zwaan drijf je ook nu weer over het gladde zwarte water naar het midden van de tong, je deint zacht wiegend over de rand. Maar dan zit je er plotseling midden in. Enorme turbulentie, spetterend bruiswater, je boot wordt heen en weer geslingerd en opgetild en rond gedraaid, de bootsman rukt aan zijn riemen om de koers te bewaren, het water plonst met bakken over je heen. En ineens ben je door de woeste kolkingen heen en wacht de wave train, de golvenrij van meters hoog waar je opklimt en afdondert, waar je als een kind op een schommel overheen rijdt. En dan is het over. Je draait een eddy in en bekijkt hoe de rest het er vanaf brengt. In 20 hooguit 30 seconden ben je er doorheen, een rapid duurt nooit langer dan een minuut.

Als iedereen er doorheen is volgt de ontlading. Uitgelaten nabeschouwingen. “Ik zat te veel naar links, mijn roeispaan klapte op de rotsen.” “Die golf kwam met zo’n kracht, ik verloor mijn riem”. “Ik zat veel te dicht bij het gat, jezus, dat was op het nippertje”. “ Zag je dat, Steve vloog uit zijn stoel”. Vrolijkheid en opluchting, trots en blijdschap dat het goed ging, kwajongenspret van oude mannen.

Laag geklasseerde rapids kunnen toch onverwacht gemeen uitpakken. Misschien was voor ons Horn wel de zwaarste. Of Upset. Tom vloog er uit zijn stoel en lag bijna in mijn nek, ik werd haast gelanceerd vanaf de boeg, Tonny kon zich achterin amper binnen boord houden. Ik kreeg er gigantische golven pal in mijn gezicht. En dat voor een zesje of een zeventje. Elke rapid heeft zijn eigen verhaal, elke rapid is iedere keer anders.

4. Het water lezen

Het vakmanschap van de bootsmannen, de “oarsmen”, vond ik fascinerend. Een bootsman leest voortdurend het water, in de rapids maar ook tussen de rapids. Kracht en inzicht zijn de essentiele ingredienten van het vakmanschap. Kracht kan nodig zijn, inzicht is onmisbaar. De Colorado is als een permanent in zich zelf wriemelende inktvis, altijd is het water in beweging in vormen en tegenvormen, stromen en tegenstromen, boven- en onderstromen. Op de rivier zie je een permanent draaien en schuren van bewegende zwarte vlakken afgegrensd door stippellijnen van luchtbellen en botsend water. Het hele vlottende mechaniek wordt gedomineerd door de afstroom, de permanente loop van het water naar beneden, honderden mijlen lang. Maar niet in een rechte lijn, zelfs niet door het midden van de bedding. Nee, als een donkere dronken worm kronkelt het soms langs de ene oever en dan weer langs de andere, het steekt de bedding over “zonder reisplan, wars van alles, elke overlegging mijdend”. Het trekt een zijspoor van draaikolken die als wielen tegen de stroom indraaien, het gaat ergens in de diepte over een rots en komt dan weer naar boven alsof er een enorme pan water aan de kook raakt. Ligt zo’n rots wat hoger dan krijg je een pour-over, een gat in de rivier waar een verdiepinkje lager het water over de rots stroomt. Zichtbaar zelfs voor een lekenoog als het mijne. Ligt de rots dieper, dan ontstaat het gemeenste wapen van de rivier, het gevreesde echte gat. De gefrustreerde stroom trekt een vacuum achter de rots waardoor na het gat een keiharde tegenstroom ontstaat, een maalstroom van op elkaar botsende krachten, slokop en verpulveraar van de nietige vlotjes, de grootste vijand van de bootsman.

In de rapids vraagt het water alle aandacht. Maar een gewoon potje roeien is er ook buiten de rapids nooit bij. De afstroom kronkelt onvoorspelbaar door de bedding, de boils kunnen je op een dwaalspoor brengen en de draaikolken sturen je onverwacht de verkeerde kant op of parkeren je onder de oever.

Het lezen van al die patronen, dat is het ware vakmanschap van de bootsman. Aandachtig scoutend bij de grote rapids, achteloos op of omkijkend daartussen.

5. De bootsmannen

We hebben de tocht gemaakt met een fantastische groep mensen. Stuk voor stuk boeiende figuren, zeer verschillend, sterke persoonlijkheden, kleurrijk in de manier waarop ze hun leven invullen. Allemaal mensen die het avontuur van de great outdoors zochten. We waren met twaalf mannen en vier vrouwen. Naast Tonny de excentrieke professor Sue, schetsend en schuifelend tot op de hoogste bergen, licht hysterische Beth van de fietsenwinkel, intrigerende flirtende Julia met een landgoed van 160 acres met twee lama’s en een eigen vliegtuig. Naast mij onze dierbare vriend Jules, ingetogen maar zeer sportieve intellectueel Bob, samen met Sue de aanstichter van de trip, komische zorgzame Marc, broer van Sue, Seth, zachtmoedige intellectueel, net gepromoveerd op Stanford, beer Jame, met de gouden handen, flitsend praktisch inzicht en de dartelheid van een dolfijn, en schuchtere Bob, die het niet zag zitten en na zes dagen afhaakte. En de bootsmannen. .

De bootsmannen, daar draait alles om in de rapids. En op het vlakke water eigenlijk ook. Bij een simpele stroming kan ik ook nog wel roeien, en met goeie aanwijzingen kom ik wel door een rimpel of een kleine stroomversnelling. Maar ingewikkeld water en keiharde tegenwind, dat is toch weer iets voor de ervaren vakman. In ons dagelijkse bestaan waren de bootsmannen prominent, zij bepaalden hoe je door de rapids kwam, je zocht ’s ochtends je boot en je bootsman uit en dat bepaalde dan de kleur van je dag. Het waren boeiende mannen, die zes roeiers. Mathew, Marc, Spencer, Dan, Tom en Steve. Allemaal verschillend en toch allemaal verwant. Ongebonden, vrij, avontuurlijk. “Never pass up the opportunity of an adventure”. Erfgenamen van de pioneers. Op staande voet gereed om in de wildernis te overleven.

Mathew was de man van de miskleun. Hij leek zo onverstoorbaar, maar zijn onverstoorbaarheid stond net een tandje te hoog en op zijn onachtzaamheid flikkerden we pardoes uit de boot. Hij heeft er die hele week last van gehad, en zich schuldig gevoeld tegenover ons. We hadden hem die eerste ochtend juist geselecteerd als onze eerste bootsman omdat hij zo robuust en betrouwbaar leek. Laconiek, slordig, amper verzorgd, met een stem waar de lach doorheen klonk. Droeg de hele week een groen operatiekamer jasje. Heeft niet een keer zijn haar gekamd in de week dat hij bij ons was, zijn kuif zag er altijd uit als een plotseling bevroren rapid, alle kanten uitgolvend maar zonder enige beweging. Was ingenieur, had op zijn dertigste al zijn bedrijf verkocht en leefde nu van vermogensadviezen. Zag er door zijn boertige onverschilligheid uit als een onnozelaar maar bleek veel intelligenter dan je dacht en kon je meer over de geologie van de canyon vertellen dan je vermoedde. Leek door zijn uitgedijde lichaam een slome schuifelaar, maar klom moeiteloos tegen de bergwand op toen hij ons halverwege de reis verliet. Sprong soepel heen en weer over zijn boot en was sterk als een beer. En bleek na de blunder die hem wakker schudde een voortreffelijk roeier.

Marc was zijn volmaakte tegenpool. Omdat Marc niet de hele reis mee kon, had Mathew de eerste zes dagen van hem overgenomen. Was te voet naar ons toegekomen in Phantom Ranch, 12 kilometer afdalen over een muilezelpad, vertrokken in de sneeuw. Een pezige man, lang en slank, droeg een rieten hoed, een grijze snor, en crème-grijze kleding waardoor het leek of hij steeds in een soort grijze waas was gehuld. Hij kon ook lachen als een bleke maan, wat schamper en zelden uitbundig. Dan noemde hem later een van de beste bootsmannen die hij ooit op de rivieren was tegengekomen. Hij viel meteen bij aankomst op door zijn gedecideerdheid en trefzekerheid. Maar ook door zijn bescheidenheid waardoor je hem amper opmerkte. Tot in de kleinste details herkende je zijn ervaring. Klussen die je normaal met zijn tweeen deed, kon hij soepel in zijn eentje af. Bereidde elke rapid nauwkeurig voor, maar was toch ook een keer met zijn dochters op de Colorado geflipt. Dronk op de rivier geen druppel alcohol, en had als enige een helm bij zich. Had wellicht ook als enige stichtelijke gezangen in zijn lectuurbundeltje. Zijn afgepaste persoonlijkheid werd nog aangescherpt door zijn droge zuidelijkheid. Een Texaans accent, melodieus en met in elke zin een duidelijke adempauze, versterkend voertuig voor zijn droge humor en zijn ongebreidelde neiging om je kalm en onverstoorbaar op het verkeerde been te zetten. En om Tonny te laten roeien waar ze dat helemaal niet wilde. In een rimpel.

Marc was tegen de zestig en werkte nog een maand of zes per jaar. Verhielp storingen in krachtcentrales, over de hele wereld. De rest van zijn tijd besteedde hij op de rivieren, aan vissen en jagen, hij schoot zelf zijn vlees voor de winter. En hij reed zo nu en dan naar zijn kinderen aan de andere kant van Amerika. Was kennelijk in de keuze van zijn huwelijkspartners minder zorgvuldig dan in het berijden van de rapids, want hij was inmiddels voor de vierde keer getrouwd. Had ook daarbij wat beter moeten scouten, denk je dan.

Spencer was op zijn manier weer een prachtige tegenpool van Marc. Uitbundig, een komiek, die met zijn clowneske uitspattingen absoluut carriere had kunnen maken. Maar hij had zijn verbale trefzekerheid in dienst van de journalistiek gesteld, daarbij zijn echtgenote gevonden (een society journaliste) en doorgestoomd tot Vice-President Communicatie en Externe Betrekkingen voor een fabricant van bestralingsapparatuur tegen kanker. Hij had de communicatieve explosiviteit van een marktkoopman. Kreeg hij zicht op een situatie of een uitspraak met komische potentie, dan sprong hij overeind en begon vanaf zijn boot luidkeels een cartooneske overdrijving uit te venten. Expressief in woord en gebaar, met een lenig pezig lichaam en een komisch hoofd had hij iedereen in de kortste keren plat. Met zijn malende armen, zijn tanige hoofd met grijs baardje en zijn rare rieten hoedje was het dan de Don Quichote van de Canyon. Datzelfde lichaam had ruim voldoende kracht om de verraderlijke valkuilen van de rapids de baas te blijven. Of plotseling een sprintje in te zetten en iedereen eruit te roeien. Hij dirigeerde mij ook met prachtige gebaren over een bescheiden rapid, hij ontspannen achterover in de boot liggend, ik keihard m’n best doend. Een dirigent van het minimale gebaar: een hand die scherp scharnierend uit de pols de richting aangaf, twee handen die parmantig vooruitduwend of even parmantig en beeldend achteruit trekkend aanduidden of ik de spanen door het water moest duwen of normaal door het water moest trekken. En die zijn stem pas gebruikte toen ik de boot, dwars op de stroom, keihard van de rotswand vandaan moest trekken. En die pas overeind kwam toen ik toch zowaar bijna op een rots liep. Stond thuis elke ochtend om vier uur op om eerst een uur te gaan roeien en dan pas de Communicatie en Externe Betrekkingen te dienen.

Dan , de bioloog, was de neuroot onder de bootsmannen. Met een stralende giechel kon hij bekennen dat hij doodnerveus was voor elke rapid van enig niveau. Zoals Tonny na het optreden van de “Joint Dutch American Swim Team” met angst en beven het geluid van de volgende rapid aanhoorde, zo reageerde Dan ook iedere keer weer verschrikt op het opdoemend geluid van de draak, zoals hij het noemde. Toch had hij de meest verheven zit van alle roeiers. Hoog en statig zat hij op zijn bok, met een zonnepet uit de woestijn: door die hoge zit en die pet met opwippende oorflappen was het alsof hij de Colorado bereed op een schommelende kameel. Nerveus, maar altijd breeduit lachend, stralend, grappen makend. En s’avonds behoefte aan ontspanning met een goeie gin en als het moest een lekkere joint. Had een groot huis met veel kamers in de buurt van Seattle, want hij ontving graag veel vrienden, sprak over een successie van vriendinnen, maar had ook de koketterie van de herenvreugd. Was misschien wel bi. Had veel geroeid, maar nooit op de Colorado en vond dat dan ook reuze spannend. Roeide goed, maar kon zijn strijd met het grommende monster heerlijk van zich afpraten en lachen in de collectieve nabeschouwing.

Tom posteerde zich het meest nadrukkelijk als avonturier. Was door Bob aangetrokken als de leidende bootsman, en gedroeg zich soms als zodanig, maar de verschillen in vakbekwaamheid waren te gering om hem als de onbetwiste leider te vestigen. Wilde eindeloos over economie discussieren, en vertelde graag zijn levensverhalen. Had ouderlijke steun voor zijn studie verworpen toen vader hem als onderschikte gebruikte, en had op zijn 25e verjaardag besloten de avontuurlijke kant van het leven te verkennen. Had grote zeilboten de oceaan over gevaren en vertelde uitvoerig hoe en wat en met welke tycoon dat gebeurde. Had een kleine keten van sportwinkels opgebouwd en daarna een succesvol restaurant. Restaureerde nu een groot pand om dat te gaan verhuren en was getrouwd met Beth die zwanger de marine had moeten verlaten, haar kind door de vader had laten opvoeden “want die was daar beter geschikt voor” en die nu een fietsenwinkel had. Op de laatste dag in zijn boot gaf hij mij graag zijn levensmotto mee: “Never pass up the opportunity for an adventure”.

Steve had het onverbloemd romantische aura van de onverstoorbare vrijbuiter. Ook al geen type voor het burgerlijke bestaan. Halverwege de zestig, bruine kop, nog wat resterend zwart haar fladderend langs de randen. Straalde de ontspannenheid uit die je herkent als het residu van een roerig leven. Had door Europa gezworven, in Spanje gevangen gezeten na een knokpartij met de Guardia Civil (die zijn maat oppakte). Man van weinig geld, maar niet gericht op materieel succes. Eerder humanitair bewogen. Had als verpleger gewerkt, op Stanford gestudeerd, wilde later rechten studeren maar moest door zijn leeftijd wel fors doorduwen om toegelaten te worden. Is toch weer terug gegaan naar de verpleging, na 15 jaar juridische praktijk omdat hij meer voor mensen wilde betekenen. Wilde ook voor zichzelf bewijzen dat de kracht er nog in zat en zwom op ons laatste kamp met de stroom mee naar een eilandje in de rivier en half tegen de stroom in weer terug, een paar honderd meter voor de rapid. En kracht had hij nog genoeg.

Steve staat centraal in een van mijn mooiste beelden van de Canyon. De rivier ligt te schitteren in uitbundig, schel licht. Er waait een keiharde hete tegenwind. Steve roeit dwars op de stroomrichting, staand in zijn karakteristieke houding. Met zijn linkerhand, ja met zijn hele lichaam duwt hij uit alle macht tegen de roeispaan, met zijn rechterhand houdt hij de andere spaan vast, in afwachting van de volgende duwbeurt. Scherp staat hij uitgetekend in de felle zon en de harde wind. Als enige draagt hij een lichtgeel vest met zwarte banden en met zijn rieten hoed en zijn korte handschoenen ziet hij er uit als een Italiaanse gondelier. Traag en onverzettelijk beweegt hij zijn vlot voort, slag na slag. Onverzettelijk op weg naar zijn doel, meester van wind, stroom en wat niet al. Mijn ultieme beeld van roeien op de Canyon: een mens tegen de elementen, in spetterend zonlicht. Je zou het moeten schilderen.


6. En wat is er dan zo boeiend aan die Canyon?

De Grand Canyon is niet mooi, de Grand Canyon is onverbiddelijk, onaantastbaar, ontoegankelijk. Hard, ruw en scherp zijn zijn rotsen. De kampeerplaatsen zijn schamele randjes stuifzand langs gemene richels. De begroeing is stug en stekelig. Hoog en ongenaakbaar rijzen de rotswanden om je heen, je zicht is aan alle kanten ingeklemd, je zit opgesloten in een nauwe goot, met maar twee uitgangen: een na zes dagen en een na zestien. De Canyon ontbeert elke liefelijkheid.

Het dartele speelse leven, dat is de rivier. Als een gladde paling glijdt de Colorado door zijn goot. Altijd in beweging, altijd draaiend en wentelend. Nooit stroomt het water in een rechte lijn, kronkelend danst het van oever naar oever, het rolt voort over de wielen van zijn eigen maalstromen en draaikolken en het hobbelt proestend en spetterend over de rotsblokken in zijn rapids. Witte schuimsporen over diepglanzend zwart. De Canyon is van de vele ouderdommen, de Colorado is de eeuwige jeugd.

De rivier is de enige die de rotsen aankan. Miljoenen jaren slijpen en draaien hebben een streep van honderden mijlen getrokken door die ongenaakbare rots. En daarbij een doorsnee blootgelegd van de eeuwigheid. De dood van de Canyon is immers een bedrieglijke dood. De Canyon, dat is een eindeloze stomme film van een oneindig traag leven. Daarom moet je de Canyon ook ervaren in het trage tempo van een rubberen vlotje. Langzaam schuiven de beelden voorbij, verweerde en afbrokkelende restanten van tijdperken zo lang dat ik me er geen voorstelling bij kan maken. Honderdduizend jaar, vijfhonderduizend, een miljoen? Valt allemaal in die ene categorie: reusachtig. En reusachtig is precies wat de Canyon is. Reusachtig hoog, reusachtig massief, reusachtig imponerend.

s’Ochtends, in het prille frisse licht is die ruige Canyon zeer charmant. Een paar toppen vangen de eerste zonnestralen, de rest steekt daar nog wat grauw tegen af. Langzaam wordt de rest dan beschenen en komen de kleuren tot leven: zachtrood, zachtbruin, grijs, oker, groenig, alles gelaagd in geologische volgorde, aangevreten door wind en water, grillig gevormd en vervormd door miljoenen jaren afpellen tot de meest fantastische vormen. Je ziet kathedralen, Middeleeuwse kastelen, ommuurde steden, lemen burchten uit het Midden oosten, bouwsels van Gaudi, rare eenzame brokkelige pilaren, losse rotsen waarvan je denkt dat ze elk moment omlaag kunnen donderen. Wat ’s ochtend fris en pril oplicht in de vroege zon kan ’s middags meedogenloos heet zijn en s’avonds weer in een mooie nagloed liggen. En ’s nachts, in het licht van een heldere maan, weer een heel andere bekoring hebben, als een negentiende eeuwse ets, in een aangenaam contrast van licht en donker.

Er blijkt zelfs nog leven in de Canyon te zitten. Er cirkelen condors hoog boven je. Er flitsen hagedissen over de rotsen, bruingrijs als het zand of helder groen en glanzend. Er zijn raven die je kamp inspecteren zodra je arriveert en op zoek gaan naar de kruimels die er niet mogen zijn als je weer vertrekt. Er staan wat geiten op de hellingen. Bloemen zijn er ook. De Century Plant, een lange rechte spies volgehangen met helder gele bloemen, wel drie meter hoog. Bloeiende cactussen groot en klein, met paarse en rode bloemen of felrode uitsteeksels. Struiken met puntige lila trosjes aan het eind. En een paar vissen in de rivier, wat forel en een enkele karper. En zowaar een rivierotter. En zwarte kolibries.

Zo zit het boeiende van de Canyon in de onverbiddelijke ruigheid van zijn rotsen, de levendige speelsheid van zijn rivier en de uitdaging die ze samen stellen. Je hebt een overweldigend gevoel van succes en voldoening als je bij Diamond Creek je bootje weer afbreekt, ook al was je maar passagier. Er is een saamhorigheid gegroeid omdat je op elkaar was aangewezen, omdat dat goed heeft uitgepakt, en omdat je in elkaar geboeid raakte. Je neemt van iedereen wel drie keer afscheid, terwijl je elkaar drie weken tevoren volstrekt niet kende. Je bent geimponeerd en geboeid raakt door de unieke natuur om je heen.

En je hebt je niet laten kisten.

Zie video’s op You Tube voor een beeld van het avontuur, met name Grand Canyon rafting Lava Falls.

 

Onverwachte metaforen

Blokfluitist Erik Bosgraaf bij het overlijden van Frans Brüggen: ”Frans Brüggen dirigeerde zoals hij blokfluit speelde. Hij blies door zijn orkest”. Een pareltje van een metafoor. In de overlijdensadvertentie zie ik ook nog dat zijn dochter Zephyr heet, voor de oude Grieken de adem van Zephyros, god van de westenwind.

NRC, 14 augustus 2014

 

Wat maakt iemand tot een goede skiffeur? Wienese piekert even, na een opsomming van een rijtje fysieke kwaliteiten. “Je moet muzikaal zijn. In de Acht speel je samen in een orkest, maar een skiffeur is een kunstenaar, een concertmeester. Het is een muzikaal spel van ritmische bewegingen en een eindeloze hoeveelheid toonsoorten. Kijk, je hebt voor die twee kilometer 250 halen nodig, maar daar heb je vreselijk veel variatie in. Het is voor mij een spel op het water.” Jan Wienese, Olympisch goud in Mexico, 1968, geïnterviewd in NRC, 24 augustus 2014. Precies de essentie van die prachtige roman “Over het water”, van Hans Maarten van den Brink.

Liefelijk Denemarken

Zomer in Denemarken. Luchtig gekleed geeft iedereen zich over aan het buitenleven. Gebronsde meisjes hangen soepel voorovergebogen over het lage stuur van hun fiets. Als rumbonen in een doosje liggen hun borstjes op de toonbank.

Horophav, juli 2014

Dress for success in de polder

Zoals gewoonlijk fiets ik op een zomerochtend naar de trein in Arkel. In Hoog-Blokland zwaait een gemoedelijke fietser een zijstraat uit en gaat net voor me rijden. Man van een jaar of dertig, mooi egaal gebruind, zwarte broek, zwart hemd, afgeslepen klompen, comfortabele ouwerwetse zwarte fiets. Op het kleine donkje bij de ijsbaan slingert hij naar het midden van de weg en mindert vaart. Ik denk hem rechts in te halen, maar hij kijkt me vriendelijk aan. “Ik dacht dat je links af wou”, zeg ik hem. “Nee, hoor, ik dacht, die gaat ook mijn kant uit, maar eens even vragen waar de reis naar toe gaat”.  Tegen zoveel medeleven was ik niet bestand. Tot het stationnetje van Arkel fietsten we samen op, ik vertelde dat mijn bestemming Amsterdam was, hij moest naar Papland, zijn uitvalsbasis als chauffeur, twee dagen per week, de rest van de tijd was hij huisman. Hartelijk namen we afscheid. Ik neem aan dat in zijn auto schoenen stonden om zijn sleetse klompen te vervangen.

Hoog-Blokland, 4 juli 2013

Zeeduik

Wederom zo’n vredige ochtend.

Warm, stil, niemand op het strandje in Horuphav.

Ik neem mijn frisse ochtendduik en stap monter uit het water, kleed me aan. En wederom, een eind verderop, de gele badjas met de grijze haardos. Met rimpelloze vanzelfsprekendheid laat ze de badjas van haar huid glijden en loopt de lange steiger af alsof het een koninklijke loper is. Haar naakte witte huid steekt helder af tegen het donkere water. Fier slank en kaarsrecht, met zelfbewuste tred, beweegt ze over de steiger en gaat te water. Ik zie de zilvergrijze dos cirkels trekken in de zee. Rustig klimt ze uit het water, keert terug op haar schreden, en hult zich weer in de gele badjas. Haar vanzelfsprekende toeëigening van de wereld om haar heen versterkt de sereniteit van de zomermorgen. Geluidloos verdwijnt ze in de rand van steen, groen en huisjes langs de oever.

Horuphav, augustus 2012

Samen

De oude houten steiger steekt uitnodigend een stukje de Oostzee in, en eindigt daar abrupt, als een springplank naar de eeuwigheid. Het vroege licht is dun en ijl, de zon hangt nog laag.

Behoedzaam komt het oude koppel aanlopen, hij gehuld in witte badstof, zij in gele. In de frisse, zelfs ietwat kille ochtendwind begeven ze zich samen naar het einde van de steiger. Zorgzaam neemt hij haar de badjas af en langzaam gaat zij, tree voor tree, het trapje af, het water in, voor een opwekkend dipje in de Oostzee. Langzaam, tree voor tree, komt zij weer omhoog en even zorgzaam als hij de gele badjas afnam, drapeert hij hem nu weer om haar heen.

En dan is het zijn beurt. Zij neemt hem de badjas af, hij daalt af, neemt zijn tintelbadje, komt kalmpjes de trap omhoog en zij hangt hem de behaaglijke badjas om. Het enige verschil: zij omhult zich even met het water, hij zwemt een slag of zes. In een onveranderd tempo schuiven ze weer terug, met de kalmte van de rimpelende golfslag. Hij in het wit en zij in het geel.

Ook deze dag kunnen ze weer aan.

Horuphav 5 augustus 2012.

Ooit

Een zomerse ochtend. Rond 8 uur fiets ik naar de trein in Arkel. In Hoog-Blokland kuiert een oudere man over het tuinpad terug naar zijn huis. In zijn hand het ochtendblad. Hij is compleet ontspannen, sportief gekleed, met brede bretels over zijn hemd.

Ja, denk ik, ja, eens zal ik ook een tevreden oude man zijn.

Hoog-Blokland, 5 juni 2012.

Thirza

Kwam het zomaar aanwaaien op de westenwind?

Stond het in de wolken geschreven?

Vielen de letters als regendruppeltjes omlaag?

Het kleine frêle meisje, nog geen vier jaar oud, stond achter de stenen nep microfoon in de speeltuin en sprak pure poëzie:

“Kijk naar het verhaal dat niet past bij het woord”

Thirza, Tweede Kerstdag 2011

 

Grote opwinding in den lande!

Grote opwinding in den lande!

Het ANP bericht over het feest nadat het Nederlands elftal de finale heeft bereikt van het WK voetbal 2010 in Zuid Afrika: “ Overal kwamen mensen euforisch uit hun huizen, ze sprongen in grachten, ze klommen in lantaarnpalen”. Ja, zo zou H.C. Andersen het ook gebracht hebben. Een sprookje, zoveel leuker dan voetbalvandalisme.

Zomer 2010

Beatrijs in reverso

Ik ben in Aix-en Provence voor een promotie. Bij aankomst is het heet en drukkend, de verdediging vindt plaats in een onaangenaam benauwd zaaltje. We hebben gelukkig ’s avonds wel een geanimeerd diner, buiten op een pleintje, met aimabele familieleden en vrienden.

De volgende ochtend loop ik vroeg door de oude binnenstad, het is heerlijk fris, de straten zijn gespoeld, het is verademend rustig voordat de toeristenmassa weer als een vloedgolf door de straten zal deinen. Er is alleen lokaal volk op de been, Fransen met hun stokbroden, op de terrassen drinken ze hun ochtendkoffie.

Ik ga de kathedraal in, groot, hoog en donker. Bij een pilaar staan een paar vrouwen te praten in het halfduister, verder is er niemand. Ik loop de kerk door, bekijk de schilderijen, de bouwstijl. Het grote middenschip heeft twee wanden met daarachter een soort ommegang. In de wanden zitten twee orgels tegenover elkaar, een groot orgel aan de ene kant, een kleintje aan de andere. Ik vraag me af hoe je dat orgel zou moeten bespelen, ik zie nergens een toetsenbord of een toegang daartoe. Ik schuifel nog wat rond, min of meer op weg naar de uitgang, ik had het wel gezien.

Uit mijn ooghoeken zie ik een meisje gezwind de oversteek maken door de kerk, gehaast, doelgericht. Omdat ze in het wit is valt ze op in die duistere kerk, een vlugge veeg op een impressionistisch schilderij. Ik ga langzaam de andere kant op, naar de uitgang. En dan, als ik vlak bij de deur ben, begint het orgel te spelen. Ik keer op mijn schreden, ga naar het middenschip en vlei me in het halfduister tegen een pilaar. Het meisje lost het raadsel op, ze heeft een luik opengedaan en speelt op het grote orgel. Duidelijk oefenend. Ze speelt fragmenten, herhaalt stukken, stopt, kijkt in haar bladmuziek.

Ineens wordt erbij gezongen, een Maria lied. Het klinkt vertrouwd, maar ik kan het niet benamen of benoemen. Het vult de hele kerk, ik vraag me af waar het vandaan komt, het heldere gezang reikt tot de nokken van ‘t gewelf. Ik kijk en zoek maar het kan niet anders, het moet vluchtige Maria zelf zijn die met haar lied het orgel begeleidt, of andersom. Geconcentreerd gaat ze verder met het oefenen van haar orgelspel. Tegen het einde komt het Maria lied weer terug, ze geniet van zichzelf, en ik van  haar. Nagenoeg in mijn eentje onderga ik dit concert, de vrouwen waren weer vertrokken, vervangen door nog een verdwaalde toerist.

De herinnering zal steeds verder inklinken, zich concentreren op die gehaaste witte veeg in de schemering, de muziek, het lied. En begint een associatie met Boutens’ Beatrijs, die mooie regel die er op school al uitsprong: en keerde en vluchtte, een angstig kind. Maar dan wel precies het negatief van die tere strofe:

En keerde en vluchtte, een angstig kind;

En achter haar floot wreed en zoet

Het wanhoopslied van zon en wind:

Ik min u goed

Een contrapunt in perfecte symmetrie.

Aix-en Provence, juli 2009

 

 

De eenzame schoonheid van het sneeuwklokje

De tuin ligt nog vol met afval van de herfst, met rottend blad en met afgewaaide takken. De grond is somber, nat, treurig bruin.

In een donkere hoek bloeit het eerste bosje sneeuwklokjes. Parelend wit, zachtjes bungelend in een zuchtje winterwind.

Ontroerend mooi.

Helemaal in zichzelf gekeerd, zonder enige aandacht voor de omgeving, volledig onbewust van hun kwetsbaarheid. Als een jonge vrouw die zich onbespied waant en juist daarmee voor de spieder zo ontwapenend is.

Eenzaam, en daarmee onschuldige kracht uitstralend, de kracht van de autonome soevereiniteit, niks van de buitenwereld dringt er in door.

Wonderlijk, dat een tuiltje sneeuwklokjes zo’n uitstraling kan hebben.

Gezonde nieuwe sport voor bejaarden

Gezonde nieuwe sport voor bejaarden

In september samen met Tonny fietsend in Zeeland. Heerlijk najaarsweer. We passeren een bankje waarop twee andere genieters uitrusten. Fietsen naast de bank op de standaard. De bolle gepensioneerden zitten rechtop naast elkaar. Allebei een net gepelde banaan in de hand, mooi helder geel. In de rechterhand, opgeheven als een kaarsje. Alsof synchroon zwemmen concurrentie krijgt van synchroon banaan eten.

Oktober, op een druk perron in Utrecht. Twee gepensioneerden achter dikke koffers, ongetwijfeld op weg naar Schiphol. De man driftig malend en kouwend op een appeltje. Pal daarachter de vrouw, driftig malend en kouwend op een appeltje. Precies: synchroon appeltje eten voor bejaarden.

Najaar 2008

Aangekondigd verval

Ik zit met mijn broer op een terras op de Boulevard Rochechouart in Parijs. Voor me zit een mooi jong meisje, blond, mooie volle mond, stralende lach. Ze kijkt naar haar vriendje naast haar met de gretigheid van de verliefdheid, ondergedompeld in het vertrouwen dat hij haar leuk vindt schenkt ze hem haar volle aandacht, haar warmte, ze dwarrelt om hem heen als een lentewindje. Ze is overal en toch als een waas ongrijpbaar. Ze straalt de zekerheid uit van een mooie lange toekomst, al beseft ze dat niet en denkt ze daar vast niet aan. Denkt vast alleen aan acuut genot, aan nu, aan straks samen gulzig en gretig in bed, spelend als jonge beestjes.

Maar ik zie het verval al voor me. Een bloem die zal vergaan, jeugdige frisheid die zal verwelken. Zoals een klaproos die opschiet, zijn prachtige tere bloem toont en daarna langzaam overgaat in een stugge bruine uitgebloeide staak.

En dan? Zal haar lentefrisheid dan langzaam zijn opgegaan in duurzame liefde, zullen ze nog bij elkaar zijn, en zal ze nog met evenveel overgave naar hem opkijken, zoals een kind dat voor het eerst de sterren in de hemel ontdekt?

November 2008

Roem

Zoals je je gympen aantrekt als je gaat hardlopen en je waterbrilletje opzet als je gaat snorkelen, zo moet je je nu prepareren door een Leidse corpsbal in gedachten te nemen. Met zijn onmiskenbare Leidse tongval, zijn arrogantie, zijn neerbuigende vriendelijkheid en belangstelling voor de medemens waar niettemin de eigen superioriteit doorheen glanst als een heldere maan achter een dunne wolkensluier. Het voorval dat ik ga oproepen komt alleen tot zijn recht als deze visuele en auditieve perceptie van de ouwerwetse corpsbal in paraatheid is gebracht.

In 1997 hield ik een voordracht op een symposium in Düsseldorf, over het toen internationaal zo bejubelde Hollandse poldermodel. Na afloop was er een diner op het consulaat. Grote dinertafel, naambordjes, we lopen er zoekend omheen. Ik vind mijn plaats. Naast mij vindt ook iemand zijn plaats: de corpsbal. Hij bekijkt mijn naamplaatje. “Ah, Hartog, bent u niet vreselijk beroemd, of zo?”

Drie keer feest, zo’n uitspraak. Dat heerlijke Leids van de opgekrulde tong, beroemd in combinatie met vreselijk, en dan dat sublieme gas terugnemen in “of zo?” : denk vooral niet dat je iets voorstelt in het licht van het Leidse universum. Een pareltje, een hele wereld uitgedrukt in zeven woorden en een vraagteken.

Tegenover me zat een uitgebluste Lubbers. Die stelde op dat moment ook niet veel voor, ontluisterd door zich zelf nadat hij Brinkman had beschadigd als lijsttrekker met die rare voorkeur om op nummer twee te gaan stemmen. Die had geen Leids bad meer nodig.

Düsseldorf, september 1997



Artikelen en opstellen



Conflict met bestuur UvA over Grenzeloze Verzorgingsstaat

In maart 2021 werd het rapport Grenzeloze Verzorgingsstaat gepubliceerd, een rapport over het beslag op publieke middelen door immigranten. Ik ben daarvan co-auteur, samen met Jan van de Beek, Gerrit Kreffer en Hans Roodenburg. De resultaten van het onderzoek zijn politiek zeer gevoelig en niet iedereen welgevallig: met name niet-westerse immigranten ontvangen veel meer aan uitgaven van de overheid dan ze bijdragen aan inkomsten.

Het onderzoek werd mogelijk dank zij een subsidie van het Renaissance Instituut, het wetenschappelijk bureau van Forum voor Democratie: data van het CBS zijn duur (€ 11 000). Bestuur van mijn afdeling en CvB reageerden zeer ontstemd op publicatie. Met verhulling van hun ware motief (politiek ongewenste subsidiegever en ongewenste boodschap) eisten ze dat het logo van de UvA zou worden verwijderd van het rapport, hoewel het contract van CBS met de UvA publicatie onder de naam van de Universiteit voorschreef.

Zie voor het rapport: Grenzeloze Verzorgingsstaat,
demo-demo.nl/files/Grenzeloze_Verzorgingsstaat.pdf

Zie voor perspublicaties:

Rapport over kosten van immigratie leidt in Den Haag niet tot bezinning. Hoe kan dat? De Volkskrant, 3 maart 2021

Universiteit wil dat FvD UvA-logo van rapport verwijdert, Folia, 4 maart 2021,
Update | Universiteit wil dat FvD UvA-logo van rapport verwijdert – Folia

Rel rond immigratierapport, De Telegraaf, 9 maart 2021, T8

Een gevoelig onderzoek naar migratie dat goed werd getimed, NRC, 12 maart 2021, p 10-11

Zie voor de opinie van de auteurs over de opstelling van het CvB:
https://www.folia.nl/opinie/147266/het-uva-bestuur-staat-helemaal-niet-open-voor-onwelgevallige-meningen

Zie voor enkele publieke reacties:
Sjors van Beek, Het is voor Nederland een dure hobby, die immigratie (column De Limburger 3 maart 2021),
Jaap van Duijn, Taboe (column De Telegraaf 13 maart 2021),
Eduard Bomhoff. Struisvogels, lafaards en onverstoorbare wetenschappers (column Wynia’s Week 10 juli 2021),
Leo Lucassen (Opinie: Verzorgingsstaat ten onder door immigratie? Conclusies van rapport ogen op diverse punten problematisch (De Volkskrant 5 maart 2021),
Harrie Verbon (blog 3 juli 2021) Stop met insinuaties en misleiding over immigratie – Harrie Verbon

Zie ook Joop Hartog, “De academische vrijheid is in het gedrang”, Me Judice, 19 april 2022.



Verwijzingen naar eerder gepubliceerde artikelen

Me Judice

Joop Hartog, “De academische vrijheid is in het gedrang”, Me Judice, 19 april 2022.
Joop Hartog, “Bevolkingsdichtheid als tragisch extern effect”, Me Judice, 18 mei 2021.
Joop Hartog, Bernard van Praag, “Kwetsbare zzp-ers verdienen bescherming, maar hoe?”, Me Judice, 25 oktober 2016.
Joop Hartog, Peter Leeflang, “Hoe we de kloof kunnen dichten tussen vraag en aanbod in economisch onderzoek”, Me Judice, 8 december 2015.
Joop Hartog, “Eet ik het pensioen van mijn kinderen op? Wat een onzin!”, Me Judice, 29 november 2013.\
Joop Hartog, “Ontslagrecht: lessen van het incestueuze Deense model”, Me Judice, 25 juni 2012.
Joop Hartog, “Laat student zelf opdraaien voor kosten studievertraging”, Me Judice, 22 maart 2012.
Joop Hartog, “Hoe vol is Nederland?”, Me Judice, 23 augustus 2011.
Roel Beetsma, Joop Hartog, “Investeren in onderwijs: het blijft vooral bij mooie woorden”, Me Judice, 17 juni 2010.
Joop Hartog, “De zelfwurgende klem van Bos’ depositogarantie”, Me Judice, 28 oktober 2008.
Joop Hartog, “Task Force Mobiliteit gaat niet ver genoeg”, Me Judice, 18 september 2008.
Joop Hartog, Aslan Zorlu, “Integratie niet beter voor hoger opgeleide immigranten”, Me Judice, 7 juli 2008.

Wynia’s Week

Joop Hartog, Henriëtte Maassen van den Brink en Bernard van Praag, Dichten ‘loonkloof’ tussen primair en voortgezet onderwijs is slecht idee, Wynia’s Week, 15 januari 2022

Folia

‘Universiteiten slappe knieën bij WOB-verzoek rond banden met Israëlische universiteiten’, Folia, 9 maart 2022

Afscheidscollege

Is de maat nou echt vol?  Afscheidscollege Universiteit van Amsterdam 29 juni 2011, pdf



Selection of books and articles

Selection books

1998                : Corporatism or competition? Labour contracts, institutions and wage structures in international comparison, Cambridge: Cambridge University Press (with C.N. Teulings)

2007                :Human Capital, Advances in Theory and Evidence, Cambridge: Cambridge University Press, editor, with H. Maassen van den Brink; paperback edition 2009

2021                :Grenzeloze Verzorgingsstaat, de gevolgen van immigratie voor de overheidsfinanciën, Jan van de Beek, Hans Roodenburg, Joop Hartog, Gerrit Kreffer, Zeist: demo-demo uitgever

 

Selection articles, international

Are starting wages reduced by an insurance premium for preventing wage decline? Testing the prediction of Harris and Holmstrom (1982), Labour Economics, 48, 105-119, with P. Raposo

Mincer Earnings Functions for the Netherlands 1962–2012, De Economist, 164 (3), 235-253), with S.Gerritsen

Unobserved heterogeneity and risk in wage variance: Does more schooling reduce earnings risk? Labour Economics, 24 (), 323-338, with J. Mazza and H. van Ophem

Risk Attitude and Wage Growth, Replicating Shaw (1996), Empirical Economics, 44 (2), 981-1004, with S. Budria, L. Diaz and A. Ferrer

If you’re so smart, why aren’t you an entrepreneur? Journal of Economics and Management Strategy, 19 (4), 947-989, with Mirjam van Praag and Justin van der Sluis

How important is homeland education for refugees’ economic position in The Netherlands? Journal of Population Economics, 22 (1), 219-246, with A. Zorlu

Compensating Wage Differentials for Schooling Risk in Denmark, Scandinavian Journal of  Economics,  110 (4),  711-731, with L. Diaz Serrano and H. Skyt Nielsen

Comparing migrants to non-migrants: the case of Dutch migration to New Zealand, Journal of  Population Economics 16 (3), pp. 683-705, with R. Winkelmann

Wages and the bargaining regime in a corporatist setting: The Netherlands, European Journal  of Political Economy, 18, pp. 317-331, with E. Leuven and C. Teulings

Low risk aversion encourages the choice for entrepreneurship: an empirical test of a truism,Journal of Economic Behavior and Organization, 48, pp. 29-36, with J.S. Cramer, N. Jonker and C.M. van Praag

Over-education and earnings: where are we, where should we go?, Economics of Education  Review, 19 (2), pp. 131-147

Turkish clothing in Amsterdam: the rise and fall of a per­fectly competitive labour market, De Economist, 147 (2), pp. 151-181, with A. Zorlu

:If we knew ability, how would we tax individuals? Journal of Public Economics, 72 (2), pp.183-211, with E. Plug and B. van Praag

Job complexity and wages, International Economic Review, 34(4), pp. 853-872, with H. van Ophem and W. Vijverberg

The emergence of the working wife in Holland, Journal of Labor Economics, 3,1 (part 2), Supplement Trends in Women’s work, Education and Family Building, S235-S255, with J. Theeuwes

Earnings and capability requirements, Review of Economics and Statistics, LXII (2), pp. 230- 240

Dutch treat: long-run changes in personal income distribution, De Economist, 126 (4), pp. 521- 549, with J.G. Veenbergen

 



Education, work, visiting positions, prizes and honours

Education

1953-1958 : elementary school, Sliedrecht
1959-1964 : secondary school (hbs-A, Dordrecht)
1964-1970 : drs, Netherlands School of Economics
1970-1971 : M.A., Queen’s University, Kingston, Ontario, Canada
1978 :Ph.D., Erasmus University Rotterdam,
Dissertation  : Personal income distribution, a multi-capability theory

Work

1972-1981  : Erasmus University Rotterdam, Faculty of Economics
1981-2011 : University of Amsterdam, Faculty of Economics and Business

 

Visiting positions

University of Wisconsin, Stanford University, Queen’s University (Kingston, Canada), World Bank, Cornell University, Universidade Nova de Lisboa, School of Economics – Nagoya University (Japan), University of Colombo (Sri Lanka), University of Canterbury (Christchurch, New Zealand) , Australian National University, University of California at Santa Barbara, Robert Schuman Centre for Advanced Studies (European University Institute, Fiesole, Italy), Institute for Research on Economics of Education – Peking University, University of Madeira, Harvard University, SUNY (Albany, NY), Arhus School of Business (Denmark), University of Waikato (Hamilton, New Zealand)

 

Prizes and honours

1992 : elected member, Hollandsche Maatschappij van Wetenschappen
2001 : elected member, Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (Royal Netherlands Academy of Sciences)
2000-2001 : rated among the “best teachers”, NAKE courses, jointly with C. Teulings
2006 : Joop Hartog Dissertation Prize, bi-annual prize for best PhD thesis, Faculty of Economics and Business, University of Amsterdam, to honour my 25th anniversary at the University of Amsterdam
2014  : Certificate of Excellence in Reviewing, Labour Economics
2021 “Op 5 februari 2021 verzorgde Joop Hartog zijn laatste colleges arbeidsmarkteconomie voor BoFEB. Hij was BoFEB-docent van het eerste uur, dat wil zeggen  vanaf 1987. Hij hoopt later dit jaar zijn 75ste verjaardag te vieren en vindt dit daarom wel een geschikt moment om ermee te stoppen. De recente BoFEB-groepen waren onverminderd enthousiast over zijn bijzonder heldere colleges. Uit naam van al deze BoFEB’ers zeg ik Joop graag dank.” Jan Donders, Directeur BoFEB, website BoFEB 6 februari 2021

 

Extended CV and publications



Personal information

Name Joost Hartog (Joop)
Address Groeneweg 10,
4223 MD Hoornaar,
The Netherlands
Phone +31-183- 58 1526
Born June 29, 1946 at Sliedrecht, The Netherlands
Nationality Dutch
Marital status married, two children, three grandchildren
 Work 1981-2011      University of Amsterdam,
1972-1981      Erasmus University Rotterdam
e-mail jhartog@contact.uva.nl
website https:// www.joophartog.nl

 

personal information

  • Personal information





  • Natuurbehoud De Hoeken

    Als voorzitter van Vereniging Initiatiefgroep Binnenste-Buiten (IBB) lever ik een bijdrage aan inspanningen tot behoud van de kwaliteiten van polder De Hoeken (landschap, natuur, cultuurhistorie).

     

    Meer informatie >>> www.binnenstebuitengroep.nl



    Poezieroute Gorinchem

    Ik ben bestuurslid van de Stichting Poëzieroute Gorinchem. De stichting beheert negenendertig gedichten aan de gevels, in het straatwerk en in de openbare ruimte van Gorinchem, aan elkaar geregen in een wandeling door de stad maakt u een alternatieve wandeling door de prachtige vestingstad Gorinchem.
    Zie www.poezieroutegorinchem.nl
    Na 30 jaar per trein forensen tussen Arkel en de UvA werd op mijn initiatief een gedicht van Ida Gerhardt (1905-1997, geboren in Gorinchem) aangebracht op de gevel van het oude stationsgebouwtje in Arkel:

    De reiskameraad

     Op een onaards uur vertrokken,
    wars van alles, zonder reisplan,
    elke overlegging mijdend
    en mij weidend in mijn vrijheid
    bij het dansen van de draden,
    weet ik feestelijk in mijn jaszak
    het kompas, dat onder Arkel
    ik als kind eens op een morgen
    heb gevonden in de wegberm.

    Dat mijn trots was, dat het nog is,
    dat ik Boreas gedoopt heb.
    Waaraan nooit iets gemankeerd heeft.
    Of ik zuidwaarts ga of zigzag,
    onomkoopbaar, onverbiddelijk
    richt zich de magneetnaald noordwaarts.
    Eindelijk reizen wij weer samen,
    twee die bij elkander horen,
    twee die aan elkaar gewaagd zijn.

     

    uit: ‘De adelaarsvarens’, 1988.



    Brief CV Engels

    Joop Hartog (1946) is emeritus professor of economics at the University of Amsterdam. He is specialised in labour economics, and published, alone or with co-authors, some ten books, some hundred articles in international journals and over a hundred contributions to books and journals in Dutch. With Jules Theeuwes, he founded the journal Labour Economics and for almost 15 years wrote columns for Dutch newspapers. He was a member of several government advisory committees, including the short-lived Council of Economic Advisors. He held visiting positions in many places, including Stanford, the World Bank, Peking University and Harvard. In 2001, he was appointed as a member of the Royal Netherlands Academy of Sciences KNAW. He retired in 2011, but still actively continues research and other academic work.



    korte cv Nederlands

    Joop Hartog (1946) is emeritus hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is gespecialiseerd in arbeidseconomie en publiceerde, alleen of met co-auteurs, een tiental boeken, meer dan honderd artikelen in internationale tijdschriften en ruim honderd bijdragen aan boeken en tijdschriften in het Nederlands. Samen met Jules Theeuwes richtte hij het tijdschrift Labour Economics op en hij schreef columns voor Nederlandse kranten gedurende meer dan 15 jaar. Hij was lid van diverse adviescommissies voor de overheid, waaronder de Raad van Economische Adviseurs. Hij was gastonderzoeker bij diverse instellingen, waaronder Stanford, de Wereld Bank, Peking University en Harvard. In 2001 werd hij benoemd als lid van Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen KNAW. In 2011 ging hij met emeritaat, maar hij is nog steeds actief als onderzoeker.



    MIGRATIEBELEID: DE HOOGMOEDIGE DANS VAN DE TOVENAARSLEERLING

    12 april 2021

    joop hartog[1]

    Voor commentaar en discussie

    1.Vraagstelling

    2.Wetten en regels

    3.Doelstellingen

    4. Struktuur en samenhang van de regulering

    5. De praktijk
    5.1.De arbeidsmarkttoets
    5.2.De middelentoets
    5.3. Andere criteria
    5.4. Van nationale naar EU regulering

    6. Naar een evaluatie
    6.1. Wie heerst in de arena?
    6.2. Overbevolking, emigratie en immigratie
    6.3. Permanent of tijdelijk?
    6.4. Quota?
    6.5. Handhaving
    6.6. Transparantie en zuiverheid

    7.Conclusie

    Literatuur

    Bijlage: De druk van de publieke opinie, selectie  

     

    1. Vraagstelling

     In 1900 telde Nederland 5 miljoen inwoners,  in 1950 10 miljoen, in 2000 bijna 16 miljoen, en nu ruim 17 miljoen. Hoe is dat zo gekomen? Droomde iemand in 1945 van een land met 15 of 20 miljoen inwoners? Was er toen een politicus te vinden die propageerde om ons land een beetje beter te vullen, middels grote gezinnen of immigratie? Of was bevolkingsgroei een al dan niet blijmoedig gevolg van andere doelstellingen?

    In de eerste driekwart van de 20e eeuw was de groei te danken aan het binnenlands geboortenoverschot, in het eerste decennium na de Tweede Wereldoorlog was sprake van substantiële emigratie.  Vanaf 1961 is Nederland een immigratieland, met alleen in 1967 meer emigratie dan immigratie. De immigratiestroom kwam op gang in de jaren ’50, met aanvankelijk beperkte aantallen geschoolde arbeiders, later een omvangrijke stroom ongeschoolde arbeid uit Mediterrane landen. Toen in de jaren ‘70 het binnenlands vraagoverschot naar arbeid verdween, bleek de immigratie permanent in plaats van tijdelijk en werd aanvankelijk geblokkeerde gezinsmigratie toegestaan. Asielmigratie ontwikkelde zich sterk vanaf het midden van de jaren ’80, op basis van internationale verdragen. De openlegging van de arbeidsmarkt in de expanderende EU heeft na 2000 voor een forse groei van de netto immigratie gezorgd, met name uit de Midden en Oost Europese nieuwe lidstaten.

    In 2019 had 24 % van de inwoners een migratie-achtergrond (minstens één ouder geboren in het buitenland, dus eerste en tweede generatie). 43% daarvan had een westerse achtergrond, 57% een niet-westerse. In 1960, bij een bevolkingsomvang van 11,5 miljoen, bedroeg het aantal aanwezige vreemdelingen[2] nog geen 118 000, 1% van de bevolking. De heterogeniteit is enorm toegenomen. In 1960 waren Duitsers en Belgen veruit de talrijkste vreemdelingen, met 30 en 19 duizend inwoners en 7 nationaliteiten[3] voor de overige 59%. In 2019 waren de talrijkste immigratie achtergronden 410 duizend Turks, 402 duizend Marokkaans, 359 duizend Indonesisch, 354 duizend Surinaams en 352 duizend Duits; de overige 54 % werd gevuld door immigranten uit zo’n 245 herkomstlanden[4].

    Zolang er grenzen zijn, zijn er regels nodig om grensoverschrijding al dan niet toe te staan.  Economisch onderzoek leert ons dat immigratie vooral een verdelingsprobleem is. Er zijn winnaars en er zijn verliezers, het effect op het gemiddeld inkomen per ingezetene is gering (Borjas, 1995,1999; Brunow, Nijkamp en Poot, 2015; Hartog, 2011; WRR, 2001; CPB, 1972; Edo et al., 2020). Dat leidt, vanuit economisch perspectief, tot een interessante vraag voor migratiebeleid: op welke overwegingen steunt dat beleid? Welke rol spelen economische baten voor ingezetenen? Wordt het beleid gemotiveerd vanuit een algemeen belang, welk deelbelangen spelen een rol, hoe worden deelbelangen gewogen, is hier sprake van transparante politieke besluitvorming?

    De schijnwerper in dit artikel staat afgesteld op de periode na 1945, maar er wordt ook ruim terug gegrepen op een lange voorgeschiedenis. Dat is niet zozeer gemotiveerd uit l’histoire pour l’histoire, maar stoelt op de overtuiging dat hiermee structurele kenmerken worden bloot gelegd die inherent zijn aan immigratiebeleid  en niet alleen relevant  zijn voor een beperkte periode. We zullen de formele regelgeving beschouwen, de doelstellingen van immigratiebeleid, de praktische uitvoering en we zullen het gevoerde beleid evalueren, steeds met aandacht voor de historische wortels van dat beleid[5].

     

    1. Wetten en regels

    Het pakket van regels, rechten en beperkingen is in de loop der tijden ontstaan als een huis dat met een simpel ontwerp begon maar voortdurend is verbouwd en uitgebreid. De formele basis voor nationaal beleid werd gelegd nadat Nederland een eenheidsstaat was geworden, met de Vreemdelingenwet 1849; formele regulering van buitenlandse arbeid begon in 1934, Europese regelgeving nam zijn eerste aanloop in 1953 en asielrecht begon met de ratificatie van het Vluchtelingenverdrag in 1956.

    De vreemdelingenwetten stellen, naast identificatie, voortdurend twee eisen die wortelen in een lange traditie: economische zelfstandigheid en geen bedreiging voor de openbare orde. Tot 1967 gold de Vreemdelingenwet 1849: “Alle  vreemdelingen, die voldoende middelen van bestaan hebben, of door werkzaamheid kunnen verkrijgen, worden in Nederland toegelaten op den voet bij de vier eerstvolgende artikelen omschreven”. Vreemdelingen met voldoende middelen van bestaan, uit vermogen of arbeid, worden toegelaten als ze een paspoort hebben, bekend zijn bij twee inwoners of zelfs als ze zich melden bij de politie[6]. Edoch: “De vreemdeling, gevaarlijk voor de publieke rust, kan worden uitgezet”. Een toegelaten vreemdeling kreeg een reis-en verblijfpas voor drie maanden die werd verlengd zo lang aan de voorwaarden werd voldaan. De kernvoorwaarden, “geen bedelaars, geen oproerkraaiers”, golden in feite al in de Republiek[7] en zijn nu nog van toepassing. De Vreemdelingenwet 1965, ingevoerd in 1967, hanteert dezelfde voorwaarden, met onderscheid tussen verblijfsvergunning en vestigingsvergunning. Na vijf jaar verblijf kan een vestigingsvergunning alleen worden geweigerd op die voorwaarden, na tien jaar is onvoldoende bestaansmiddelen niet langer een acceptabele weigeringsgrond. Maar ook wordt gesteld dat verlening of verlenging van een verblijfsvergunning “kan worden geweigerd op gronden aan het algemeen belang ontleend.” De Vreemdelingenwet 2000 stelt categorisch dat een verblijfsvergunning alleen wordt verleend als internationale verplichtingen dat eisen, als toelating een wezenlijk Nederlands belang dient, of op humanitaire gronden. Algemeen belang als weigeringsgrond is dus vervangen door wezenlijk belang als toelatingseis. Toegevoegd wordt dat geen arbeid mag worden verricht zonder dat aan de Wet arbeid vreemdelingen is voldaan, dat het inburgeringsexamen moet zijn behaald en dat een toereikende ziektekostenverzekering moet zijn afgesloten. De Wet Inburgering Nieuwkomers gaf in 1998 gemeenten de opdracht om nieuwkomers een tamelijk  vrijblijvend inburgeringsonderzoek af te nemen, de Wet inburgering buitenland 2006 verplicht personen uit visumplichtige landen die duurzaam naar Nederland willen migreren in het herkomstland een examen af te leggen, over kennis van de Nederlandse taal en samenleving  en de Wet Inburgering 2007 stelt inburgering verplicht voor nieuwkomers van buiten de EU.

    Ook in regulering van toetreding tot de arbeidsmarkt zit veel continuïteit, omdat het doorslaggevend criterium altijd over- of onderspanning op de arbeidsmarkt was. De Wet Regeling Arbeid Vreemdelingen 1934, ingevoerd tijdens de depressie van de jaren ’30, was daar expliciet op toegeschreven: de wet kon worden ingetrokken als de situatie van grote werkloosheid zich niet meer voordeed[8]. De rijksoverheid kreeg de bevoegdheid om werkgevers te verplichten tot aanvragen van een arbeidsvergunning voor buitenlandse werknemers in gespecificeerde beroepen of bedrijfstakken, met als gevolg dat halverwege 1936 alle beroepen in loonarbeid onder de vergunningsplicht vielen. Doel was om Nederlandse arbeiders te beschermen tegen buitenlandse concurrenten. In de Wet Arbeidsvergunning Vreemdelingen 1964, ingevoerd in 1969,  werd de vergunningsplicht op de werknemer gelegd. De vergunning zou worden geweigerd als de werknemer geen geldige verblijfsvergunning had en als de situatie op de arbeidsmarkt daartoe aanleiding gaf, maar criteria werden niet gespecificeerd. Met de vereiste verblijfsvergunning werd de rol van de Vreemdelingenwet prominenter. In de Wet Arbeid Buitenlandse Werknemers 1979 wordt de vergunningplicht weer op de werkgevers gelegd. Er wordt nu een maximum opgelegd aan het aantal buitenlandse werknemers per werkgever. De vergunning kan worden geweigerd als de werknemer geen verblijfsvergunning heeft, als voldoende aanbod (“vervangend aanbod”) beschikbaar is in Nederland of in de “recruteringslanden” (of “wervingslanden”, landen waarmee Nederland een verdrag heeft voor “gastarbeiders”) en als onvoldoende geschikte huisvesting beschikbaar is. Vanaf 1995 geldt de Wet Arbeid Vreemdelingen 1994; vervangend aanbod heet nu “prioriteitgenietend aanbod”  en het maximum aantal vreemdelingen per werkgever is geschrapt.

    In 2005 werd de Regeling Kennis Migranten ingevoerd, met het salaris als enige criterium (toen 45 000 euro per jaar, 32 600 voor werknemers jonger dan 30). De arbeidsvergunning werd verleend voor de duur van het contract, met een maximum van 5 jaar. Na 3 jaar heeft de migrant vrije toegang tot de arbeidsmarkt, na 5 jaar kan hij een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd krijgen; daartoe moet hij dan wel een inburgeringsexamen afleggen (indien niet vrijgesteld). De regeling geldt niet voor werknemers van buitenlandse detacheringsbedrijven, wel voor concernoverplaatsingen. De partner van een kennismigrant heeft vrije toegang tot de arbeidsmarkt. Het salariscriterium is in de uitvoeringspraktijk beperkt tot “marktconform” en “niet sterk afwijkend van het gebruikelijke loon”, wat natuurlijk tot discretionaire bevoegdheid en conflicten leidt[9]. De EU Blue Card regeling (sinds 2009) is verwant aan de Kennismigranten Regeling, maar geeft ook rechten in andere EU landen. De inkomenseis is een bruto maandsalaris van € 5403 (per 01-01-2020) en een tertiaire opleiding op minimaal Bachelor niveau.

    Met de Wet Modern Migratiebeleid 2013 wordt erkend dat de reikwijdte van nationaal immigratiebeleid beperkt is tot reguliere immigranten van buiten de EU, zgn derdelanders, met gedifferentieerde motieven, zoals kennismigratie, arbeid in loondienst, familie en gezin, onderzoek, studie, au pair. Asielaanvragen vallen onder het Vluchtelingenverdrag, migratie binnen de EU valt onder de jurisdictie van de EU. De wet brengt geen verandering in voorwaarden voor toelating, maar beoogt eenvoudiger en efficiënter afhandeling van toelatingsverzoeken. Daarbij is gekozen voor verregaande decentralisatie, met toetsing van voorwaarden door referenten en steekproefsgewijze controle achteraf.  Een referent heeft naast informatie- en administratieplicht een zorgplicht jegens de vreemdeling. Voor de verblijfsdoelen kennismigratie, onderzoek, studie en au pair kan alleen een erkend referent een aanvraag indienen. Een erkende referent, een onderneming of instelling die getoetst is op continuïteit, solvabiliteit en betrouwbaarheid, heeft toegang tot de versnelde procedure, waarbij de referent een verklaring indient die door de IND wordt afgehandeld zonder eigen onderzoek.

    Europese regulering, aanvankelijk beperkt tot arbeidsmigranten, startte bescheiden in 1951, toen de 6 landen van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) overeen kwamen dat gekwalificeerde werknemers zich vrij konden bewegen over de 6 nationale arbeidsmarkten. In 1953 bepaalde de OESO dat bij tekortschietend nationaal aanbod immigranten moesten worden toegelaten en dat na 5 jaar een werkvergunning moest worden verlengd ongeacht de situatie op de arbeidsmarkt. Het Verdrag van Rome, waarmee in 1958 de EEG van start ging, stelde onbelemmerde arbeidsmobiliteit in 1970 in het vooruitzicht. Stapsgewijs werd dit gerealiseerd, en door de uitbouw van de EEG tot de EU geldt nu (na de Brexit) vrij verkeer voor de 27 landen van de EU en 3 EFTA landen, voor werknemers, zelfstandigen en hun gezinsleden. Een student uit een EU- of EER-land of Zwitserland heeft geen verblijfsvergunning nodig. Voor andere studenten is de onderwijsinstelling referent, dwz aanvrager van de verblijfsvergunning (zie Wet Modern Migratiebeleid), hetgeen impliceert dat de student  moet zijn toegelaten tot de opleiding.[10] Voor migranten van buiten de EU die zich willen vestigen als zelfstandig ondernemer geldt sinds 1992 een puntensysteem. Er zijn speciale regels voor “start-ups” en voor vermogende investeerders (minimaal € 1,25 miljoen). Het gaat bij deze regelingen om niet meer dan enkele honderdtallen immigranten per jaar.

    Gezinsmigratie is nooit als categorie bij wet geregeld. De Vreemdelingenwet 1849 en de daarop volgende Vreemdelingenwet 1965 bevatten geen enkele referentie naar gezin of familie, de inburgeringswetten evenmin. Toelatingsvoorwaarden in die wetten golden per individu. Maar bij de toetsing van economische zelfstandigheid, voor kinderen en echtgenoten, werd wel degelijk gelet op het inkomen dat voor het gezin beschikbaar zou zijn. Omdat in de loop van de tijd de definitie van gezin en de opvattingen over de taakverdeling binnen het gezin drastisch zijn gaan schuiven, is de uitvoeringspraktijk veelvuldig in beweging geweest. In de Vreemdelingenwet 2000 komt gezinsmigratie wel expliciet voor: familieleden van onderdanen  van de EU[11]  worden  gelijkgesteld met EU onderdanen, hetgeen vrije toegang impliceert[12].

    De Vw 1849 kende geen specifieke bepalingen voor vluchtelingen. Over toelating van individuele vreemdelingen werd lokaal beslist, over groepen (zoals bijvoorbeeld Belgen tijdens de Eerste Wereldoorlog) werd ad hoc op nationaal niveau beslist. Vanaf 1951 wordt door UNHCR, het vluchtelingencommissariaat van de VN, jaarlijks in vluchtelingenkampen een quotum vluchtelingen geselecteerd (“uitgenodigde vluchtelingen”) die direct een verblijfstatus krijgen; het betreft jaarlijks hooguit een paar duizend personen.  In 1956 ratificeerde het parlement het VN Vluchtelingenverdrag 1951; in 1967 werd in het Protocol van New York bepaald dat het verdrag niet langer beperkt is tot gebeurtenissen die plaats vonden vóór 1 januari 1951 (dwz gedurende en na de Tweede Wereldoorlog). Een vluchteling is iemand die “uit gegronde vrees voor vervolging wegens zijn ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of zijn politieke overtuiging, zich bevindt buiten het land waarvan hij de nationaliteit bezit, en die de bescherming van dat land niet kan of, uit hoofde van bovenbedoelde vrees, niet wil inroepen, of die, indien hij geen nationaliteit bezit en verblijft buiten het land waar hij vroeger zijn gewone verblijfplaats had, daarheen niet kan of, uit hoofde van bovenbedoelde vrees, niet wil terugkeren. “ De vluchteling  zal niet worden teruggestuurd naar een grondgebied waar zijn leven of vrijheid bedreigd zou worden. Het verdrag dringt in algemene zin aan op coulante behandeling van vluchtelingen, garandeert “het genot van rechtsingang” en bepaalt dat de behandeling van vluchtelingen niet ongunstiger zal zijn dan die van vreemdelingen in het algemeen en in sommige gevallen niet  minder dan die van onderdanen (zoals toegang tot lager onderwijs).

    De Vreemdelingenwet 1965 bepaalde dat vluchtelingen die voldoen aan de voorwaarden van het Vluchtelingenverdrag een verblijfsvergunning krijgen met de zgn A status, met rechten en verplichtingen gelijk aan die van Nederlandse ingezetenen. Daarnaast hebben tot aan de Vreemdelingenwet  2000 diverse statussen bestaan voor aanvragers die niet de A status kregen maar die men toch niet wilde of kon terug sturen (zoals om humanitaire redenen of capaciteitsproblemen bij de afhandeling). De Vreemdelingenwet 2000 onderscheidt twee verblijfstitels voor vluchtelingen, voor bepaalde tijd en voor onbepaalde tijd. Een asielzoeker die nog geen verblijfsvergunning heeft, heeft geen toegang tot de arbeidsmarkt. In 1983 gaven de A en de B status recht op voorrang bij de arbeidsbemiddeling, hulp bij huisvesting en toegang tot sociale voorzieningen (zoals Bijstand). Met de A status was geen tewerkstellingsvergunning vereist, met de B status werd de arbeidsmarkttoets terzijde  geschoven. Volgens de Vreemdelingenwet 2000 geeft een tijdelijke vergunning al toegang tot de arbeidsmarkt, recht op een sociale woning en op bijstand. De verhouding tussen aandeel   Toelatingen op A-grond (dwz volgens het Vluchtelingenverdrag) en overige gronden varieert sterk.[13]

    Internationaal bindende regelingen hebben de nationale beleidsruimte sterk ingeperkt. Het gaat hierbij om het vluchtelingenverdrag en de genoemde lange mars naar de huidige Europese open ruimte voor 27 landen, in kleine stapjes vanaf 1953. Daarnaast zijn er bindende jurisdicties gekomen met de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (1948), het Europees Verdrag voor Rechten van de Mens (1950, EVRM)  en het Internationaal Verdrag ter Uitbanning van alle vormen van Rassendiscriminatie (1966, IVUR), met bijbehorende gerechtshoven: het  Europees Hof voor de Rechten van de Mens (1959) en  het EU Hof van Justitie (1952).

    Dit beknopte overzicht maakt duidelijk dat van 1849 tot 1934 immigratie werd gereguleerd door één enkele wet, met als kerncriteria economische onafhankelijkheid en braaf burgerschap. In 1934 werd toegang tot de arbeidsmarkt in een afzonderlijke wet geregeld, met de toestand op de arbeidsmarkt als criterium. De wet was bedoeld voor een tijdelijk veronderstelde periode van hoge werkloosheid, maar de regulering is nooit meer verdwenen. Toelating van vluchtelingen is afzonderlijk geregeld sinds ondertekening van het vluchtelingenverdrag in 1956, een regulering die is opgenomen in de vreemdelingenwet vanaf 1965. Door aansluiting bij internationale verdragen is de autonome beleidsruimte ingekrompen tot een deel van de vluchtelingenstroom en “reguliere” immigranten van buiten de EU (“derde-landers”) en kunnen beslissingen over toelating juridisch worden getoetst aan standaarden in internationale verdragen.

     

    3.Doelstellingen

    Uit de eerste vreemdelingenwet blijkt de duidelijke doelstelling om ongewenste kostgangers van het erf te weren. De vreemdeling is welkom maar we moeten er geen last van hebben:  “geen bedelaars, geen oproerkraaiers”. Als in 1965 toegang kan worden geweigerd op grond van het algemeen belang kan dat nog worden gezien als een ruimere omschrijving van de doelstelling, maar in 2000 wordt wezenlijk belang een noodzakelijke conditie voor toelating. Het is een duidelijke omslag in de doelstelling, naar expliciet voordeel in plaats van afwezigheid van nadeel. Niet duidelijk wordt gemaakt wat dat voordeel moet inhouden. De nieuwe eis van inburgering kan worden uitgelegd als een aanscherping van “geen last” (zonder inburgering is het moeilijk om in eigen onderhoud te voorzien en om deel uit te  maken van een samenleving op basis van Nederlandse waarden).

    Uit de wetten op de arbeidsvergunning is eenvoudig af te leiden dat evenwicht op de arbeidsmarkt een constante achterliggende doelstelling is: remmen bij aanbodoverschot, faciliteren bij vraagoverschot. Gelet  op de doelstelling van de Vw 2000 dat immigratie een wezenlijk Nederlands  belang moet dienen, impliceert de Kennismigrantenregeling die in 2005 werd ingevoerd (als bestendiging van een veel oudere praktijk) dat elke werknemer die een salaris boven een bepaald niveau gaat verdienen, van wezenlijk belang is voor de Nederlandse samenleving. Daarbij wordt volledig vertrouwd op het zelfregulerend vermogen van de arbeidsmarkt in dit segment.

    Studiemigratie heeft waarschijnlijk een dubbel motief: het belang van onderwijsinstellingen (financieel voordeel en stimuleren van kwaliteit door druk van internationale concurrentie[14]) en het binnenhalen van hoogwaardige arbeid door blijvende vestiging van afgestudeerden. Dit laatste motief wordt duidelijk onderschreven door de minister die graag een groter aandeel blijvers onder buitenlandse afgestudeerden zou zien (Lodder, 2019, 56). Studiemigratie is daarmee een onderdeel van kennismigratie, bedoeld om kennelijk onvoldoende binnenlands aanbod van hoog gekwalificeerde arbeid te compenseren.[15]

    Gezinsmigratie, op grote schaal (naast incidentele transnationale huwelijken), is nooit een doel op zich geweest. Er bestaat ook geen separate wettelijke regeling voor. Gezinsmigratie is een neveneffect van arbeidsmigratie en asielmigratie. De doelstelling kan worden omschreven als de wens om toelating van gezinsleden van immigranten in overeenstemming te brengen met Nederlandse normen en waarden op het gebied van gezin, huwelijk en verhoudingen tussen mannen en vrouwen. Gezinsmigratie is ook gezien als een ondersteunend instrument voor de doelstellingen van arbeidsmigratie. Als  gezinsmigratie een wezenlijk Nederlands belang moet dienen, moet zich dat manifesteren als versterking van de baten van de primaire  immigrant.

    Aansluiting bij internationale verdragen beoogt rechtsbescherming te bieden aan elke potentiële immigrant. De doelstelling van vluchtelingenbeleid is evident: veiligheid bieden aan elke wereldburger die vreest voor vervolging. De doelgroep (elke wereldburger) en de criteria (vrees voor vervolging wegens ras, godsdienst, nationaliteit, sociale identiteit of politieke overtuiging) kunnen nauwelijks ruimer worden  geformuleerd.

    De EU, ontstaan uit de wens om oorlog te verbannen uit Europa, heeft haar doelstelling geformuleerd in Artikel 2 van het Verdrag van Lissabon (2007):  vrede, haar waarden en het welzijn van haar volkeren bevorderen en haar burgers een ruimte bieden van vrijheid, veiligheid en recht zonder binnengrenzen, waarin het vrije verkeer van personen gewaarborgd is in combinatie met passende maatregelen met betrekking tot controles aan de buitengrenzen, asiel, immigratie, en voorkoming en bestrijding van criminaliteit. De opdracht, aan Parlement en Raad, is een immigratiebeleid  dat er op gericht is om “in alle stadia te zorgen voor een efficiënt beheer van de migratiestromen, een billijke behandeling van onderdanen van derde landen die legaal op het grondgebied van de lidstaten verblijven, en een intensievere preventie en bestrijding van illegale immigratie en mensenhandel.” Interne migratie staat dus niet ten doel aan economische baten, maar aan het bieden van een ruimte van vrijheid aan de  onderdanen. Immigratie van derde-landers blijft primair het domein van de lidstaten, maar een EU-verblijfsvergunning voor langdurig ingezetenen in een andere lidstaat van de EU geeft wel recht op verblijf in Nederland, en in een Richtlijn uit 2003 zijn beperkingen opgelegd aan de nationale soevereiniteit.[16]

    Zo zien we dus dat de ongecompliceerde openheid van de 19e eeuw in de loop van de 20e eeuw aanzienlijk is ingeperkt maar dat binnen de EU deze openheid wordt hersteld omwille van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid. Tegelijkertijd is in de nationale vreemdelingenwetten de nonchalance van welkom voor ieder waar we geen last van hebben vervangen door toelating voor ons gewin, uit  humanitaire motieven en uit internationale verplichtingen. De acceptatie van internationale  verplichtingen lijkt voornamelijk gestoeld op ideële, niet-economische motieven: de geciteerde EU doelstellingen en de opbouw van een rechtvaardige  internationale rechtsorde. Waarbij aangetekend zij dat dit de formeel vastgelegde doelstellingen zijn. Economen maken geen wetten en het is moeilijk  een Europese Unie los te zien van het ontstaan als economische gemeenschap. Het Verdrag van Rome specificeerde in Artikel 2 exclusief economische doelstellingen, en benoemde in Artikel 3 “de verwijdering tussen de Lid-Staten van hinderpalen voor het vrije verkeer van personen, diensten en kapitaal” als één van de instrumenten.

     

    1. Struktuur en samenhang van de regulering  

    De huidige regelgeving deelt migranten in naar motief, met arbeid, gezin (gezinsvorming- en hereniging),  studie en asiel als belangrijkste categorieën. In principe kunnen we die indeling ook retrospectief hanteren, ook al was dat vroeger minder zichtbaar. Bij gezin, studie en asiel lijkt het belang (en het initiatief) primair bij de immigranten te liggen, terwijl bij arbeid het belang van ingezetenen een waarneembaar grote rol speelt. Maar omdat elke categorie migranten voor bepaalde ingezetenen voordeel kan opleveren, economisch en anderszins (eigenaren van onroerend goed, onderwijspersoneel, culturele ondernemers) is deze toedeling van belang betrekkelijk oppervlakkig.

    Het ligt voor de hand om de vreemdelingenwet te zien als de moederwet die de hiërarchische verhoudingen bepaalt en rol en reikwijdte vastlegt van mogelijke specifieke regelingen voor specifieke groepen. Dat is aanvankelijk geenszins het geval, lange tijd heeft moeder geen gezag over haar kinderen[17]. De Vw 1849 is geldig tot 1965, maar de Wrav van 1934 en het Vluchtelingenverdrag, geratificeerd in 1956, staan daar geheel los van. Pas in de jaren ‘60 worden relaties aangeknoopt. In de Vw 1965 worden voor toegang als vluchteling dezelfde criteria opgenomen als in het Vluchtelingenverdrag; de Vw 2000 accepteert “verdragsvluchtelingen” op grond van een internationale verdragsverplichting en voegt daarbuiten nog een categorie vluchtelingen toe voor wie criteria voor de dreiging worden gespecificeerd (doodstraf, folteringen, onmenselijke behandelingen, ernstige levensbedreiging door gewapend conflict). De koppeling, en in feite de onderschikking van de arbeidsvergunning aan het vreemdelingenbeleid, bestaat vanaf de Wav 1964, die een verblijfsvergunning als voorwaarde stelt voor een arbeidsvergunning (met ingang van de wet in 1969). Maar de relatie is nog niet wederzijds: de Vw 1965 verwijst op geen enkele manier naar de toen nog geldende Wrav 1934 of de Wav 1964. Pas de Vw 2000 legt een relatie met arbeidsvergunningen: een verblijfsvergunning wordt geweigerd indien arbeid wordt verricht in strijd met de Wet arbeid vreemdelingen en de geldigheidsduur van een verblijfsvergunning voor bepaalde tijd wordt gekoppeld aan bepalingen in die wet.

    Vreemdelingen die voor langere tijd naar Nederland willen komen staan in principe voor drie opvolgende passages: toegang, verblijf, vestiging (en daarna eventueel naturalisatie). Voor elke passage kunnen afzonderlijke wachttijden of verblijfsduren worden opgezet. In de Vw 1849 was alles samengevoegd tot één status: toelating, steeds verlengbaar voor 3 maanden. Met de Vw 1965 kwam onderscheid in voorlopige toelating (maximaal 6 maanden), verblijf en vestiging, de laatste twee in de Vw 2000  benoemd als verblijf voor bepaalde resp. onbepaalde tijd. De cesuur tussen verblijf en vestiging ligt in principe bij 5 jaar; na 10 jaar vervalt de eis van economische zelfstandigheid.

    Ook toegang tot de arbeidsmarkt kan worden gefaseerd. De Wrav 1934 bepaalt dat de arbeidsvergunning aan een termijn kan worden gebonden, en dat verlenging mogelijk is. De Wav 1964 legt de overgang naar een permanente arbeidsvergunning bij 5 jaar, de Wabw 1979 reduceert dit tot 3 jaar en de Wav 1994 handhaaft dit. De termijnen voor permanente verblijfsvergunning en permanente arbeidsvergunning waren dus niet gelijk. Het  Vreemdelingenbesluit 2000 verandert dit: volgens artikel 59 krijgt een verblijfsvergunning voor een arbeidsmigrant dezelfde termijn als de arbeidsvergunning.

    Krachtens de Vw 1965 kregen vluchtelingen, erkend op de criteria van het Vluchtelingenverdrag, conditioneel toegang voor onbepaalde tijd: de verblijfsvergunning kan worden ingetrokken indien de vervolgingsdreiging is geweken. De Vw 2000 onderscheidt een vergunning  voor bepaalde tijd (3 jaar) en voor onbepaalde tijd. In de tussenliggende periode hebben diverse regelingen voor geldigheidsduur gegolden: een B status werd ingevoerd in 1974 (1 jaar), een tijdelijke C status in 1980, van 1991 tot 1993 gold de tijdelijke en conditionele Gedoogden en Ontheemdenregeling, in 1994 een conditionele vergunning (VVTV) die na 3 jaar overging in een C status. Het laatste kwart van de 20e eeuw is duidelijk een zoektocht geweest in de uitvoeringspraktijk: de vreemdelingenwet bleef ongewijzigd in die periode.

    De wettelijke regelingen bepalen dat immigranten die een langer verblijf beogen worden beoordeeld op diverse toetsen[18]. De openbare-orde toets en de middelentoets gelden in de decentrale praktijk al sinds de Middeleeuwen, maar zijn nationaal geformaliseerd in de vreemdelingenwet vanaf 1849. De arbeidsmarkttoets heeft een wettelijke basis sinds 1934. De inburgeringstoets is wettelijk verplicht vanaf 2006. De Vw 1965 noemt algemeen belang als mogelijke weigeringsgrond voor verblijf, de Vw 2000 noemt wezenlijk Nederlands belang als één van de drie exclusieve gronden voor toelating. Voor vluchtelingen geldt een toets op vervolgingsdreiging. Middelentoets en arbeidsmarkttoets gelden niet voor vluchtelingen, arbeidsmarkttoets en inburgeringstoets gelden niet voor studenten. De wetten geven geen operationele specificaties van de voorgeschreven toetsen, maar laten dit grotendeels over aan lagere regelgeving. Wel is in de wet bepaald  wie verantwoordelijk is voor de toetsen.

    De reikwijdte van de regulering is een belangrijk struktureel kenmerk van het stelsel. Internationale verdragen kunnen populaties integraal vrijwaren van nationale regelgeving en nationale regelgeving kan voor sommige populaties één of meer toetsen buiten werking stellen. Evidente voorbeelden zijn vrij personenverkeer voor EU onderdanen en de vrijstelling van de arbeidsmarkttoets voor bepaalde beroepen (of omgekeerd: de toepassing op alleen met name genoemde beroepen, zoals in de Wav 1934).

     

    1. De praktijk

    De werkelijkheid is weerbarstiger dan de wet. De details van het werkelijke immigratiebeleid werden niet bepaald in de wet maar in een pakket bestaande uit (Vreemdelingen) besluiten, circulaires, ministeriële brieven, rechterlijke vonnissen en praktijkregels die lang niet altijd werden vastgelegd, maar soms naar buiten  kwamen in Kamerdebatten, rapporten van de SER en dergelijke. De historische ontwikkeling is niet eenvoudig  af te lezen in een chronologische reeks documenten, maar moet worden gereconstrueerd in een moeizame zoektocht door het administratieve woud, waarbij aanvankelijk nauwelijks formele richtlijnen werden vastgelegd en later een overvloed aan gedetailleerde regels werd ontwikkeld. Zoals De Lange op p 268 verzucht:  de uitvoeringsregels regels werden vaak gewijzigd, “steeds gedetailleerder en daarmee niet overzichtelijker”. Een uitputtende chronologisch scherpe geschiedschrijving van het immigratiebeleid is daarom, jammer genoeg, buiten het bereik van dit artikel. Toch zal getracht worden, met behulp van de wetenschappelijke literatuur en ambtelijke documenten,  een getrouw beeld te geven van de aard van het beleid.[19]

    We zullen het beleid  vooral karakteriseren aan de hand van twee toetsen op de criteria voor toelating. De openbare-orde toets[20], de toets op vervolgingsdreiging[21] en de toets op inburgering[22] blijven in dit artikel buiten beschouwing. Algemeen belang is vaak genoemd in publieke discussies over immigratie, wezenlijk belang heeft zich geen plaats verworven als geijkt begrip, een formele toets op algemeen belang is er nooit gekomen. De nadruk zal hier op middelentoets en arbeidsmarkttoets vallen.

    5.1 De arbeidsmarkttoets

    In de eerste decennia na 1945 bepaalde het Ministerie van Sociale Zaken (Arbeidsvoorziening) het beleid voor arbeidsmigranten. Een arbeidscontract was voldoende voorwaarde voor economische zelfstandigheid.  De arbeidsmarkttoets leidde aanvankelijk tot een restrictief toelatingsbeleid, maar vanaf 1953 gingen de remmen los.  Impliciet gaven de wervingsovereenkomsten met Mediterrane landen te kennen dat er tekort aan ongeschoolde arbeidskrachten was. Tot 1967 stelden middelentoets en arbeidsmarkttoets niets voor; de meeste Mediterrane arbeiders kwamen spontaan binnen, arbeidsvergunning en vervolgens verblijfsvergunning werden moeiteloos geregeld.[23] Dit werd gefaciliteerd door de 14-dagen regeling: arbeidsmigranten moesten zich binnen 8 dagen melden bij de vreemdelingendienst en bij het arbeidsbureau en hadden dan 14 dagen de tijd om werk te vinden. De Lange (p 170): “In de eerste helft van de jaren zestig werd hiermee de arbeidsmarkttoets, die op grond van de beleidsregels uit 1955 had moeten worden toegepast, terzijde gesteld. Tot 1968 werd een werkvergunning in de praktijk zelden geweigerd.”  Zo is in feite de vreemdelingenwet uitgeschakeld. Het Vreemdelingenbesluit 1966, aansluitend bij de Vreemdelingenwet 1965, verandert dat met een toelatingseis voor vreemdelingen die van plan zijn langer dan 3 maanden te blijven, de machtiging tot voorlopig verblijf (mvv), af te geven in het herkomstland. De Wet Arbeid Vreemdelingen 1964, ingevoerd in 1969, neemt dit over met de regel dat een arbeidsvergunning alleen wordt verleend bij legaal verblijf. Zo verschuift het accent bij verleende arbeidsvergunningen van spontane binnenkomst naar officiële werving (en ontstaat de “illegale werknemer”). Aanvankelijk was de werking van de mvv-eis zeer beperkt door de vele vrijstellingen, maar vanaf 1969 was de voorwaarde uitgebreid naar vele herkomstlanden.

    Eind 1966 verordonneert Sociale Zaken een scherpere toepassing van de arbeidsmarkttoets. Erg  effectief is dit niet aangezien geaccepteerd wordt dat werklozen vaak niet bereid zijn de vacatures te vervullen[24]. Voor krapte in bepaalde sectoren, zoals de metaalindustrie, kunnen ondanks de oplopende werkloosheid toch buitenlanders worden aangesteld. Zo kregen in die tijd Joegoslavische  metaalarbeiders vrije toegang tot de arbeidsmarkt,  permanente verblijfsvergunning en toegang tot de sociale zekerheid (De Lange, 177).

    Het aandeel afgewezen aanvragen voor arbeidsvergunningen varieert sterk, maar bedraagt in de jaren 70 hooguit 15%. Als vanaf 1975 de toestroom van buitenlandse (ongeschoolde) arbeiders daalt is dat vooral veroorzaakt door de afname van de vraag  (in 1970 waren er nog zo’n 30 000 aanvragen, in 1983 zo’n 7 000).  Na invoering van de Wabw 1979 neemt de toetsactiviteit toe. Van 1983 tot 1991 daalde het percentage toelatingen van ruim 90% naar 81%. Het percentage verleende vergunningen zonder toets daalde van ruim 15 % naar zo’n 5%; van de arbeidsmarkttoetsingen was een derde beperkt, twee derde was volledig  (SER 1992, Tabel 1). Uit wervingslanden komen dan al lang voornamelijk gezinsmigranten, de aanvragen komen in meerderheid van buiten de wervingslanden en voor EU immigranten gelden vrijstellingen.[25]

    Na invoering van de Wabw 1979 vereiste de arbeidsmarktoets dat de werkgever zijn vacature had gemeld bij het arbeidsbureau. De rechter voegde daaraan toe dat een verzuim nog kon worden goed gemaakt tijdens een bezwaarprocedure en dat het arbeidsbureau moest wijzen op ontbreken van specifiek aanbod, verwijzen naar algemene werkloosheid was niet voldoende om een vergunning te weigeren. In de loop van de jaren ‘80 werd steeds meer vrijstelling gegeven van verplichte  vacaturemelding. Vrijstelling gold voor overplaatsing van concernpersoneel, waardoor voor een groeiende groep hoogopgeleiden in feite geen arbeidsmarkttoets meer werd toegepast. Die vrijstellingen werden niet zozeer gegeven omwille van tekort schietend binnenlands  aanbod, maar omdat daarmee de vestiging van buitenlandse ondernemingen en daarmee de binnenlandse werkgelegenheid gediend zou zijn (De Lange, 218).

    Wettelijke regels geven maar een beperkt beeld van het gevoerde beleid. Zo merkt de SER op dat volgens de Wabw 1979 een buitenlandse werknemer na 3 jaar vrije toegang tot de Nederlandse arbeidsmarkt heeft, maar dat vanaf het begin van de jaren tachtig in de uitvoeringspraktijk een periode van een jaar wordt aangehouden en dat die praktijk gewoon wordt voortgezet (SER 1992, p 15 en 38; zie ook De Lange, 217-219). De Lange (280) stelt zelfs dat in de hele naoorlogse periode, tot 2000, een buitenlandse werknemer die een jaar op een tewerkstellingsvergunning had gewerkt, daarna niet meer aan een arbeidsmarkttoets werd onderworpen. Vermoed wordt ook dat werkgevers in de jaren ’80 de arbeidsmarkttoets omzeilden  door gebruik te maken  van het soepeler regime voor “stagiairs” (De Lange, 220, voetnoot 216). Vanaf de vroege jaren ’90 vroegen werkgevers ook vaak een tijdelijke arbeidsvergunning voor een structurele arbeidsplaats, omdat bij verlenging na 1 jaar geen arbeidsmarkttoets werd toegepast (De Lange, 280). De herziening van de Wav 1994 in 2000 zou die praktijken moeten veranderen. Het aandeel in de verleende arbeidsvergunningen dat zonder  arbeidsmarkttoets werd verstrekt bedroeg in de jaren ’80 nog zo’n 17 tot 21%; in 1999 was het 13, in 2001 9 en daarna daalde het snel naar ruim 1% in 2006. Maar de oorzaak daarvan vereist zorgvuldig onderzoek, omdat gedurende die periode de immigratie drastisch van karakter veranderde. Zo werd bij de uitbreiding van de EU met landen uit Midden en Oost Europa in 2004 een overgangsregeling toegepast, waarbij het vergunningenregime werd gehandhaafd, maar met soepele afgifte en na 2006 meestal zonder arbeidsmarkttoets. Voor hoger opgeleid personeel heeft in de praktijk nooit een serieuze arbeidsmarkttoets  gegolden; in het huidige regime (de regeling Kennismigranten) is de toets zelfs formeel afgeschaft.

    Van het begin af aan is er sprake geweest van formele vrijstellingen van de arbeidsmarkttoets.  Tussen 1946 en 1954 werden vrijstellingen ingevoerd voor Belgen en Luxemburgers, voor reeds aanwezige ingezetenen en voor een verzameling functies die je zou kunnen samenvatten als grensoverschrijdende functies.[26] Later werden per regeling vrijstellingen  verleend aan onderdanen van de EEG (totdat EU regulering de vrijheid van personenverkeer bindend vastlegde). In 1979 krijgen gezinsmigranten (echtgenoten en minderjarige kinderen)  direct,  of na 1 jaar voor gezinsmigranten met een permanente verblijfsvergunning op grond van artikel 10-2 Vw 1965[27], een permante werkvergunning, zonder arbeidsmarkttoets. Regulering van hoog geschoolde immigratie heeft lange tijd plaats gevonden als ontheffing van geldende restricties, meestal op basis van het salaris. Vaak traden multinationals direct in onderhandeling met het Ministerie van Sociale Zaken over hun ex-pats.  In de jaren ’90 zijn speciale vrijstellingen ingesteld voor ICT personeel. Sinds die tijd bestond ook een vrijstelling voor HBO-ers met beloning boven een bepaalde grens. Sinds 2005 geldt volgens de Regeling Kennis Migranten geen arbeidsmarkttoets voor immigranten met salaris boven een  bepaalde grens (dit betreft dus “reguliere derde-landers”: geen EU onderdaan, geen  vluchteling) . Na 3 jaar volgt vrije toegang tot de arbeidsmarkt, na 5 jaar een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd.

    De arbeidsmarkttoets heeft duidelijk niet gewerkt als een scherpe grensrechter. Een oordeel vraagt echter ook zicht op de invloed op het aantal aanvragen voor een vergunning, omdat naar verwachting evident kansloze aanvragen niet zullen worden ingediend. Wel komt duidelijk een beeld naar voren van een uiterst milde toets. Tot eind jaren ’60  wordt de toets amper toegepast voor lager geschoolde arbeid, daarna worden milde eisen opgelegd aan potentieel beschikbaar binnenlands aanbod, na een jaar werken werd aan vreemdelingen geen arbeidsmarkttoets meer opgelegd en voor hoger gekwalificeerd personeel werd aan werkgevers nauwelijks iets geweigerd, totdat de toets zelfs formeel werd afgeschaft boven een bepaalde beloningsgrens. Ook gezinsmigranten kregen een werkvergunning  zonder  arbeidsmarkttoets. Bovendien werd het bereik van het toetsbeleid steeds verder ingeperkt door de uitbreiding van de Europese gemeenschap en de groeiende stroom vluchtelingen.

    5.2 De middelentoets

    De middelentoets betreft nagenoeg altijd arbeidsinkomen.[28] Zowel voor initiële toelating, verlenging van verblijf en toelating voor onbepaalde tijd geldt een arbeidscontract als indicatie van voldoende middelen van bestaan. Voor duurzame middelen van bestaan wordt standaard vereist dat de middelen nog minstens een jaar beschikbaar zijn. Als norm voor voldoende niveau gaat in de loop van de tijd het bestaansminimum gelden zoals dat blijkt uit de sociale wetgeving (de bijstandsnorm). Wanneer dat precies gebeurt is (mij) niet duidelijk, waarschijnlijk in de loop van de jaren ’60.[29] Zoals boven gemeld  werd bij het opkomen van de Mediterrane immigratie nauwelijks  getoetst.

    Volgens de Vreemdelingenwet 1964 komt een vreemdeling na 5 jaar voorlopig verblijf in aanmerking  voor een vestigingsvergunning; bij een aanvraag na 10 jaar legaal verblijf wordt geen middelentoets  meer toegepast.[30] In 1972 schreef de Staatssecretaris van Justitie, over het verlenen van een vestigingsvergunning na 5 jaar: “Voorts zullen de inkomsten niet redelijkerwijs gewaarborgd zijn indien de vreemdeling gedurende langere tijd of meermalen ten laste van de openbare kas is gekomen, met name indien hij de laatste vijf jaar langer dan zes maanden achtereen of ten minste driemaal een uitkering krachtens de Algemene Bijstandswet heeft genoten”. Kortstondig een bijstandsuitkering ontvangen is dus geen reden om een vestigingsvergunning te weigeren en onvoldoende middelen van bestaan in die zin kan ook geen reden zijn geweest om een verblijfsvergunning in te trekken.  Onderscheid werd gemaakt tussen de openbare kas en sociale verzekering waarvoor de vreemdeling premie had betaald:  “Vreemdelingen die in het genot zijn van uitkeringen krachtens een der sociale verzekeringswetten (met name de Ziektewet, of de Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering) zullen in het algemeen geacht kunnen worden om, voor de toepassing van deze regeling, over voldoende middelen van bestaan te beschikken.” TBV66 1972 02 (ru.nl). In 1973 maakte de rechter duidelijk dat werkloosheid niet per se een indicator is van onvoldoende bestaansmiddelen. Bepaald werd dat een verblijfsvergunning niet mocht worden ingetrokken bij niet-verwijtbare werkloosheid of bij ziekte. In 1974 werd bepaald dat ook een vestigingsvergunning (permanente verblijfsvergunning) na 5 jaar moest worden verleend bij niet-verwijtbare werkloosheid (De Lange, 128).[31] De nadruk op niet-verwijtbaarheid ligt in de lijn van niet-verwijtbare ziekte en arbeidsongeschiktheid. Daarmee heeft de rechter een stevige draai gegeven aan het begrip economische zelfstandigheid, zeker gelet op het feit dat op dat moment voor recht op een werkloosheiduitkering beperkte eisen werden gesteld aan het arbeidsverleden  (de wet van  1949 eiste minimaal 156 dagen werk in het jaar voorafgaand aan de werkloosheid). In 1993 is de clausule over niet-verwijtbaarheid van werkloosheid vervallen. Als norm voor de middelentoets geldt tegenwoordig expliciet het “bestaansminimum” zoals afgemeten aan de bedragen die gelden voor de sociale uitkeringen. De bedragen zijn gedifferentieerd naar leeftijd en huishoudsamenstelling (voor gehuwden is de bruto norm gelijk aan het wettelijk minimumloon), maar de differentiatie is niet constant in de tijd)[32].

    De middelentoets werd vooral relevant toen gezinsmigratie van betekenis  werd. Aanvankelijk, van 1955 tot 1960, werd gezinsmigratie gewoon verboden door de Ministerraad. Middelentoets noch arbeidsmarkttoets speelden daarbij enige rol[33]. Met het oplopen van de maatschappelijke en politieke druk om gezinsmigratie toe te staan werd de strijd gevoerd om wachttijden en, vanwege de woningnood, om de eis van passende huisvesting (Bonjour, par 2.6). Onder druk van de EEG werd de wachttijd van EEG onderdanen in 1961 op 1 jaar gesteld; voor niet-onderdanen  gold 3 jaar, in 1964 terug gebracht tot 2 jaar. In 1968 werd de wachttijd voor EEG onderdanen afgeschaft, in 1970 op 1 jaar gesteld voor niet-EEG onderdanen. Over een middelentoets werd niet gesproken. Het Vreemdelingenbesluit van 1966 (artikel  47) geeft echtgenote en minderjarige kinderen (tot 21 jaar) van een Nederlander of een vreemdeling met recht op vestiging voor onbepaalde tijd ook recht op vestiging voor onbepaalde tijd nadat die gezinsleden 1 jaar legaal aanwezig zijn geweest, zonder naar een middelentoets te verwijzen (de ‘10 lid 2’- status van de Vw 1964 of ‘blauwe kaart’). De vergunning bleef geldig zolang de gezinsband bleef bestaan. Legale aanwezigheid vereiste wel een middelentoets; de reeds aanwezige vreemdeling moest dan  een baan hebben of, bij een tijdelijke verblijfsvergunning, een arbeidscontract voor minstens een jaar.[34] In lijn met de rechterlijke uitspraak dat een verblijfsvergunning niet kon worden ingetrokken bij recht op uitkering krachtens sociale verzekering werd sinds 1973 toelating van de buitenlandse echtgenoot van een Nederlandse vrouw alleen geweigerd vanwege onvoldoende inkomen, indien dit aan henzelf te wijten was. Vanaf 1978 werd deze regeling ook toegepast op vluchtelingen en vestigingsvergunninghouders (Bonjour, 145)[35]. Van 1983 tot 1985 was het criterium van “niet-verwijtbaarheid” van onvoldoende inkomen ingetrokken voor “verblijfgevers” die zelf in het kader  van gezinshereniging naar Nederland waren gekomen  (Van den Bedem et al. ,1994, 1).

    Aanvankelijk hadden alle vreemdelingen die in het kader van gezinshereniging naar Nederland kwamen een afhankelijke verblijfstatus. Na vijf jaar verblijf kwamen ze in aanmerking voor een vestigingsvergunning indien zij over voldoende inkomen beschikten. Het verblijf kon worden beëindigd bij beëindiging van de gezinsband. Vanaf 1978/1979 konden huwelijkspartners na drie jaar verblijf een zelfstandige verblijfsvergunning zonder middelentoets krijgen, tenzij onvoldoende inkomen aan de betrokkene verwijtbaar was. In 1982 kregen huwelijkspartners na drie jaar huwelijk en één jaar verblijf aanspraak op een zelfstandige verblijfsvergunning indien hun huwelijk stuk liep, zonder middelentoets voor arbeidsongeschikten of ouders van jonge kinderen en met overweging of ‘klemmende redenen van humanitaire aard’ zich tegen verblijfsbeëindiging verzetten.

    Vanaf 1973 kwam gezinsvorming in beeld: zonen van immigranten die een bruid uit hun herkomstland haalden. Daarvoor golden de reguliere individuele voorwaarden voor gezinshereniging. Vanaf 1983 werd de daarbij behorende vrijstelling van de middelentoets voor houders van een vestigingsvergunning aan wie gebrek aan inkomen niet kon worden verweten afgeschaft; in 1985 werd die vrijstelling weer ingevoerd.

    In 1993 werd het criterium van niet-verwijtbaarheid afgeschaft. Volgens de Vreemdelingencirculaire 1994 moet strikt aan de inkomensnorm worden getoetst: voor overkomst van huwelijkspartner en  minderjarige  kinderen is minimaal een netto gezinsinkomen op het niveau van de bijstand vereist.  Inkomen krachtens  inkomensvervangende sociale verzekeringen en sociale werkvoorziening telt mee, bijstandsuitkeringen niet. Voor toegelaten vluchtelingen (onbepaalde tijd), asielgerechtigden (bepaalde tijd) en houders van een vestigingsvergunning gelden afwijkende normen. Voor personen van 23 jaar en ouder is 70% van  het bijstandsinkomen voor een gezin voldoende. Hetzelfde geldt voor jongeren van 18-23 jaar die minder dan 32 uur per week werken; werken ze meer dan 32 uur per week dan geldt geen middelentoets.  Voor langdurig werklozen, met een werkloosheidsuitkering op grond  van de Bijstand (uit publieke middelen, dus niet krachtens de werkloosheidsverzekering) kan die uitkering gelden als inkomen voor de middelentoets, afhankelijk van persoonlijke omstandigheden en voldoende inspanning om in het eigen levensonderhoud te voorzien. Vrijgesteld van de middelentoets zijn ouderen (boven 57,5 jaar), één-ouder gezinnen met kinderen onder de 5 jaar en arbeidsongeschikten.

    In 1994 werd de ‘blauwe kaart’ afgeschaft. Dit betekende dat de verblijfsvergunning voor nieuw  binnengekomen buitenlandse gezinsleden elk jaar moest worden verlengd, tot ze na vijf jaar in aanmerking zouden komen voor een permanente vestigingsvergunning. Staatssecretaris Kosto beloofde de Kamer dat de inkomenstoets bij de jaarlijkse verlenging echter niet zou worden toegepast. In een evaluatie in 1995 werd ook geconstateerd dat het inkomensvereiste in de praktijk redelijk soepel werd toegepast door de uitvoerende diensten: wie een inkomen van een aantal tientjes onder het normbedrag had kreeg – afhankelijk van de overige omstandigheden – vaak toch toestemming voor gezinshereniging. De staatssecretaris besloot daarna dat de inkomenseis voortaan strikt moest worden gehanteerd.

    In de Vreemdelingenwet 2000 werd de inkomenseis verscherpt[36]. Het inkomensvereiste was tot die tijd 100% van de bijstandsnorm voor niet-huwelijkse partners en voor vreemdelingen met een tijdelijke vergunning, en 70% voor huwelijkse partners van Nederlanders en van vreemdelingen met een permanente vergunning. Ook voor de laatstgenoemden werd de norm op 100% gesteld. In 2004 werd de norm voor gezinsvorming verhoogd tot 120% van het minimumloon, met als argument dat vanaf dat inkomensniveau geen aanspraak meer gold op bijzondere bijstand en kwijtschelding van belasting.

    In het Chakroun arrest van  2010 bepaalt het EU Hof dat de middelentoets wel mag worden  gebaseerd op een referentienorm, maar dat die niet rigide mag worden toegepast. Gezinshereniging mag niet worden geweigerd aan een gezinshereniger die het bewijs heeft geleverd over stabiele en regelmatige inkomsten te beschikken om in zijn algemeen noodzakelijke kosten van het bestaan en in die van zijn gezinsleden te kunnen voorzien (de formule van de EU richtlijn 2003[37]), maar die op grond van zijn  inkomen toch een beroep zal kunnen doen op bijzondere bijstand, kwijtscheldingen van heffingen of inkomensondersteunende maatregelen in het kader van het gemeentelijk minimabeleid (de argumentatie voor de 120 % norm). Het Hof wijst er ook op dat krachtens de EU richtlijn van 2003 geen onderscheid mag worden gemaakt tussen normen voor gezinsvorming en voor gezinshereniging. Inmiddels geldt voor gezinshereniging 100% van het minimumloon als norm.

    Aan duurzaamheid van inkomen uit onderneming is voldaan als de inkomsten minstens anderhalf jaar uit dezelfde onderneming zijn verkregen. Voor inkomsten uit arbeid geldt dat  ze nog minstens  een jaar beschikbaar moeten zijn, of het afgelopen jaar en nog 6 maanden[38], of ten tijde van de aanvraag beschikbaar en de afgelopen 3 jaar steeds beschikbaar.

    Voor gezinsmigratie van vluchtelingen bestond in de jaren negentig een apart regime. Een toegelaten  vluchteling met A-status was vrijgesteld van de middelentoets wanneer hun gezinsleden dezelfde nationaliteit hadden en direct met de erkende  vluchteling meereisden of binnen een ‘redelijke termijn’ volgden. Wanneer gezinsleden zich pas later bij de vluchteling voegden, of in geval van gezinsvorming, golden voor A-statushouders dezelfde versoepelde voorwaarden als voor Nederlanders en vestigingsvergunninghouders (zie boven, Vreemdelingencirculaire 1994). Vluchtelingen met  ‘vergunning tot verblijf-humanitair’ (vtv-hum, voor vluchtelingen die niet kwalificeerden voor het Vluchtelingenverdrag) moesten hun verblijfsvergunning jaarlijks verlengen en werden voor gezinsmigratie aan de onverkorte  middelentoets onderworpen.  Asielzoekers die op grond van de ‘algemene leefsituatie’ niet terug naar hun land van herkomst konden kregen een voorlopige vergunning tot verblijf (vvtv) die kon worden ingetrokken zodra de situatie in het herkomstland voldoende was verbeterd; zij mochten geen gezinsleden laten overkomen, maar kregen na 3 jaar een vtv-hum, met bijbehorende voorwaarden voor gezinsmigratie, waaronder onverkorte middelentoets. In 1997 bepaalde de staatssecretaris dat voor houders van een vtv-hum na 3 jaar ontheffing zou worden verleend van het inkomensvereiste indien betrokkene zich actief had ingespannen om zelfstandig in zijn levensonderhoud te voorzien.

    Sinds 2003 valt gezinshereniging uit derde-landen (niet-EU) ook onder een EU richtlijn.[39] Voor minderjarige vluchtelingen wordt bepaald dat voor toelating van de ouders de gebruikelijke  voorwaarden (openbare orde, middelentoets) niet kunnen worden opgelegd. Voor toelating van  huwelijkspartner en  minderjarige (adoptie-) kinderen kan bewijs van voldoen aan de voorwaarden alleen van de vluchteling worden verlangd als de aanvraag niet binnen 3 maanden wordt ingediend.

    Ook de middelentoets is voornamelijk lankmoedig toegepast. IJking op het relevante sociaal minimum ligt voor de hand. Dit zou aanvankelijk een inkomen kunnen zijn net boven het niveau van de armenzorg, maar het kon later gemakkelijk aanknopen bij het niveau dat als sociaal minimum in de wetgeving werd vastgelegd.

    5.3 Andere criteria

    Passende huisvesting speelde een rol vanaf het naoorlogse begin van de immigratie tot aan de Vreemdelingenwet 2000, waarin het criterium niet meer voorkomt. Ik ken geen studies waarin wordt onderzocht of en in hoeverre dit criterium een bindende restrictie op immigratie is geweest, in plaats van een vrijblijvend argument in beleidsdiscussies.[40] Wachttijden hebben een rol gespeeld, voor het verkrijgen van permanente vergunningen voor verblijf en verrichten van arbeid, voor recht op gezinshereniging en -vorming. Voor gezinsmigratie zijn ook leeftijdsgrenzen gesteld. Voor al deze regelingen zijn parameterwaarden in de loop van de na-oorlogse periode aan verandering onderhevig  geweest.

    Het gezinsbegrip heeft ingrijpende wijzigingen ondergaan. Aanvankelijk was het hele beleid gebaseerd op het traditionele huwelijk met de man als hoofd en kostwinner en de vrouw als afhankelijke partner. Bij ongehuwd samenleven werd tot 1969 geen toestemming verleend voor overkomst van de partner. In 1973 werd bepaald dat verblijf kon worden toegestaan als en voor zolang er sprake was van een serieuze relatie met een Nederlander die de verantwoordelijkheid voor de kosten van het levensonderhoud van de ander op zich nam. Ook werd toen besloten dat voortaan ook andere familieleden dan de partner voor verblijf in Nederland in aanmerking konden komen, indien zij ‘in het land van herkomst reeds feitelijk deel hebben uitgemaakt van het gezin van de buitenlandse werknemer’, dat wil zeggen bij hem hebben ingewoond, en ‘van hem ook afhankelijk zijn’. Dit betrof dan meerderjarige dochters, behoeftige ouders, maar ‘ook in bijzondere gevallen andere familieleden’. In de jaren ’70 werden ook homoseksuele relaties als toelatingsgrond erkend. In 1979 stelde de Notitie Vreemdelingenbeleid dat vluchtelingen voortaan onder dezelfde voorwaarden als Nederlanders hun niet-huwelijkse partners mochten laten overkomen.

    Voor Surinamers heeft tijdelijk een zeer ruim gezinsbegrip gegolden. In de aanloop naar de onafhankelijkheid werd in 1975 een soepele toegangsregeling voor Surinaamse staatsburgers ingevoerd (geen visum, geen mvv, geen inkomenstoets, wel passende huisvesting). Toelating van ‘andere familieleden die feitelijk deel uitmaken van het gezin’ werd nu gegarandeerd. In de vestigingsovereenkomst bij de onafhankelijkheid, in 1980, werden de speciale voorwaarden voor ’andere familieleden’ niet meer opgenomen.

    In 1986 werd het criterium ‘feitelijk behoren tot het gezin’ ingeperkt door te bepalen dat de gezinsband als ‘definitief’ verbroken diende te worden beschouwd bij duurzame opneming in een ander gezin en de ouder(s) niet meer met het gezag zijn belast of niet (meer) in de kosten van opvoeding en verzorging voorzien; zelfstandig gaan wonen en in eigen onderhoud gaan voorzien; vormen van een zelfstandig gezin door het aangaan van een huwelijk of relatie. Voortaan moesten ouders  voor hereniging  schriftelijk bewijs overleggen dat ze bij de opvoeding van hun kind betrokken waren geweest en steeds de volledige kosten van het levensonderhoud hadden gedragen. In 2001 werd besloten dat tot vijf jaar na het moment van scheiding zonder verder bewijs zou worden aangenomen, dat de band tussen ouder en kind niet was verbroken, tenzij het kind zelfstandig was gaan wonen of een eigen gezin had gesticht. In 2006 werd het criterium ‘feitelijke gezinsband’ afgeschaft, na uitspraken van het Europese Hof (Bonjour, 270).

    5.4 Van nationale naar EU regulering

    Vrij personenverkeer is vanaf het begin een doelstelling van Europese samenwerking geweest. De regelingen op basis van het oprichtingsverdrag van de EEG in 1957 waren gericht op economisch actieven. Sinds 1992 hebben ook economisch niet-actieven (gepensioneerden, renteniers, studenten) recht op vrije vestiging. In de huidige regeling (Kuijer en Steenbergen, 2004, 161-162) kan het recht van Gemeenschapsonderdanen[41] worden beperkt op grond van overwegingen van openbare orde en veiligheid, volksgezondheid en middelen van bestaan: onevenredig beroep op openbare middelen.  De Vreemdelingencirculaire 2000 bestempelde een uitkering van meer dan 50% van het sociaal minimum als onevenredig.

    Het Europese Hof van Justitie heeft in 2004 uitgesproken dat een bijstandsuitkering niet kan worden geweigerd zo lang een Unieburger  rechtmatig verblijf houdt (Kuijer en Steenbergen, 2004, 165, noot 136). Maar rechtmatig verblijf kan worden beëindigd, bij een verblijf in Nederland korter dan 5 jaar, indien een beroep op bijstand wordt gedaan; de IND beoordeelt dit op grond van de persoonlijke omstandigheden. Bij een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd, die kan worden aangevraagd na 5 jaar, test de IND op voldoende middelen van bestaan in de afgelopen 5 jaar, en daarbij wordt  bijstandsinkomen niet uitgesloten. Een gemeenschapsonderdaan heeft geen verblijfsvergunning of werkvergunning nodig, maar is wel bij verblijf van meer dan 4 maanden verplicht  tot inschrijving bij het bevolkingsregister van de gemeente. [42] Het verblijfsrecht van een gemeenschapsonderdaan geldt identiek voor degenen die feitelijk tot zijn/haar  gezin behoren (zoals partner, kinderen, (schoon-) ouders).

     

    1. Naar een evaluatie

    6.1  Wie heerst in de arena? 

    Immigratiebeleid gaat over het dienen van verschillende belangen, belangen van verschillende partijen. Het is een politieke strijd waarbij niet altijd dezelfde partij de arena beheerst en waarin de strijd ook niet altijd in de openbaarheid wordt gevoerd.

    Vreemdelingenbeleid is van oudsher het domein van het Ministerie van Justitie. Het belangrijkste doel van de Vreemdelingenwet 1849 was het weren van “bedelaars en oproerkraaiers”. Krachtens die wet geschiedde toelating door het hoofd van de politie in de gemeente van aankomst, handhaving en toezicht lagen in handen van politie en rechtbanken. Met de Wet Regeling Arbeid Vreemdelingen 1934 doet de arbeidsvergunning zijn entree en krijgt het Ministerie van Sociale Zaken greep op arbeidsmigratie. De gehele na-oorlogse periode is er spanning geweest tussen de twee ministeries die pas eindigde met de Wet Modern Migratiebeleid 2013, waarbij de hele uitvoering van het immigratiebeleid weer onder het Ministerie van Justitie valt. De spanning uitte zich in een voortdurende competentiestrijd en in het behartigen van verschillende belangen: arbeidsmarktbelangen door Sociale Zaken, veiligheid, maatschappelijke cohesie en harmonie door Justitie.[43] En vooral in de beginjaren van de immigratie speelde die strijd zich af achter gesloten ambtelijke deuren. In de woorden van Bonjour (2014, 39): “Een besloten kring ambtenaren van de ministeries van Justitie en Sociale Zaken bepaalde – in vérgaande mate beschut tegen inmenging van rechter, parlement en zelfs bewindspersonen – de voorwaarden voor toelating en verblijf van arbeidsmigranten én hun gezinsleden. Aangezien Sociale Zaken en Justitie er heel verschillende visies op het migratievraagstuk op na hielden, leidde dat twintig jaar lang vrijwel voortdurend tot felle conflicten.”

    Ook De Lange (2007) merkt op dat in de eerste periode van na-oorlogse immigratie (1945-1960) noch het Parlement, noch de Ministerraad een rol van betekenis speelden. Het waren de ambtenaren van Sociale Zaken, met name van het Directoraat-Generaal Arbeidsvoorziening, die de dienst uitmaakten. Arbeidsvoorziening gaf soepel werkvergunningen af en opereerde daarbij in hoge mate autonoom. Zo schafte de directeur de toets op Nederlands belang af toen de OECD in 1953 bepaalde dat een buitenlandse werknemer een werkgunning moest krijgen als er geen lokaal aanbod was[44]. De Dienst paste op eigen gezag leeftijdsgrenzen voor arbeidsmigranten aan en stelde de eis dat een werkgever ook Nederlandse arbeidskrachten moest opleiden zonder dat daar een wettelijke basis voor was (o.c., 51, 70 en 86). Ook later, tijdens de grootschalige recrutering (1961-1975), blijft Arbeidsvoorziening de grote stuurman. Toelatingsbeslissingen worden gebaseerd op interne  instructies, werkvergunningen worden soepel verleend en verblijfsvergunningen volgen daarna even soepel. Als de werkloosheid eind jaren ’60 oploopt beslist de Dienst om de arbeidsmarkttoets weer in te voeren (met weinig effect overigens: 11% van de aanvragen werd geweigerd in 1970, 3% in 1971; o.c.,  125/6). Met evenwicht op de arbeidsmarkt als achterliggende doelstelling heeft  Sociale Zaken de werving van ongeschoolde arbeid naar zich toe getrokken tijdens de grote krapte, op de rem getrapt toen na de oliecrisis van 1973 de werkloosheid opliep, en aantrekken van hoog geschoold personeel voor internationaal opererende ondernemingen gefaciliteerd. De macht van Sociale Zaken steunde op het toen overheersende gewicht van de financieel-economische argumenten: werkgelegenheid, inkomen, groei.

    Bezwaren tegen arbeidsimmigratie, zoals woningtekorten, overbevolking, druk op sociale cohesie werden door andere ministeries ingebracht. Justitie hamerde op het aloude belang van maatschappelijke orde, veiligheid en rust, maar kreeg pas greep op het immigratiebeleid toen de steeds geuite vrees terecht bleek. Bij de voorbereiding van een nieuwe wet arbeidsvergunningen vreemdelingen, op Sociale Zaken in 1960, wilde de voorzitter van de ambtelijke commissie Justitie er nadrukkelijk niet bij hebben (De Lange, 103). In 1969 uitte toenmalig minister van Justitie Polak zijn zorgen over oplopende sociale spanningen: “Naarmate de hoeveelheid vreemde arbeiders groter wordt groeit tegelijkertijd de hoeveelheid blijvers en hun gezinnen. Zij komen uit steeds verder afgelegen landen (..). Daarmee zou gepaard gaan dat de integratie steeds trager zal verlopen. Aldus kan een sociaal probleem groeien, waarvan latere geslachten de wrange vruchten zouden plukken.”  (De Lange, 130). Herhaaldelijk heeft Justitie aangedrongen op integratie van verblijfsvergunning en arbeidsvergunning. In de Vreemdelingenwet 1965 werd een visumeis ingevoerd voor vreemdelingen die langer dan 3 maanden wilden verblijven, de mvv-eis (machtiging tot voorlopig verblijf), waarmee Justitie eindelijk een vinger in de pap kreeg (De Lange, 124). De eis had aanvankelijk een zeer beperkte werkingssfeer, maar werd in 1968 door de Minister van Justitie ook verplicht gesteld voor immigranten uit de wervingslanden (volgens De Lange, 124, pikant genoeg, waarschijnlijk op verzoek van de Minister van Sociale Zaken). Justitie wilde juist de toelating van arbeidsmigranten geheel volgens de vreemdelingenwet laten lopen, met een adviserende rol van Sociale Zaken en afschaffing van de aparte arbeidsvergunning (De Lange, 229). In de tweede helft van de jaren ’80 heeft Justitie een voorstel voor een nieuwe vreemdelingenwet opgesteld waarin de tijdelijkheid van arbeidsvergunningen centraal stond, maar die voorstellen hebben het niet gehaald (De Lange, 234).

    Over gezinsmigratie voerden Sociale Zaken en Justitie zware strijd (Bonjour, 2014). Sociale Zaken wilde versoepeling van gezinsmigratie, om daarmee de door werkgevers gewenste  verbetering van de werving van ongeschoolden te realiseren. Justitie vreesde permanente vestiging van vreemdelingen, en trachtte dat te voorkomen door gezinsmigratie te weren.  “Als het aan Justitie had gelegen, was de overkomst van gezinnen van buitenlandse arbeiders zelfs nooit toegestaan.”  (Bonjour,  60-61). Justitie verloor dit gevecht, met pijn in ’t hart: “Minister Polak (vvd) van Justitie reageerde daarop in een aantekening aan zijn ambtenaren: ‘’t Zal wel moeten. Ik vind het jammer. We worden steeds meer een immigratieland’ “.(Bonjour,  74). [45]

    Uiteindelijk heeft Sociale Zaken duidelijk aan macht en invloed verloren, met name omdat haar territorium aan belang verloor. Sociale Zaken had vooral bemoeienis met ongeschoolde arbeid, aanvankelijk in de werving, later in de afremming. Maar immigratie van ongeschoolde arbeid verloor aan relevantie, gezinsmigratie en asielmigratie werden dominant. Bovendien werd arbeidsmigratie aanzienlijk minder bestuurbaar door de toenemende interne openheid van de EU. Arbeidsmigratie in de EU valt nu zelfs onder het Ministerie van Justitie (De Lange, 407). De verschuiving in de machtsverhouding bleek ook toen de Kennismigrantenregeling van 2004, naar zijn aard een arbeidsmarktregeling, werd uitgevoerd door Justitie (in casu de IND) en niet door Sociale Zaken. Met de Wet Modern Migratiebeleid van 2013 lijkt de rol van Sociale Zaken toch zo goed als uitgespeeld. Volledige afschaffing van de Wet Arbeid Vreemdelingen is echter volgens De Lange nog niet aan de orde omdat vakbeweging en Sociale Zaken de onderkant van  de arbeidsmarkt willen blijven beschermen (De Lange, 407).

    De Lange (2007, 404-405) vat haar bevindingen als volgt samen. “Tot het midden van de jaren ’70 hebben werkgeversorganisaties, vakbonden en het Ministerie van Sociale Zaken een gezamenlijk belang. De ministeries van Volkshuisvesting en Maatschappelijk Werk zijn dan de sterkste opponenten van immigratie.” Met het oplopen van de werkloosheid vervalt dat bondgenootschap en gaan politiek en publieke opinie meer aandacht besteden aan immigratieproblemen.

    Academische economen waren wel betrokken bij het immigratiebeleid als adviseurs in gremia als de SER en Raad voor de Arbeidsmarkt, maar wetenschappelijke bijdragen vanuit de onderzoekswereld waren er amper. De kritische kijk van economen heeft geen rol van betekenis gespeeld in het debat, door onderdrukking vanuit beleidskringen en door zelfcensuur (Van de Beek, 2010). Vooral vanaf de late jaren ’70, toen de gezinsmigratie omvangrijk werd en de beleidsaandacht primair op integratie van minderheden werd gericht, werd het onderzoek gedomineerd door sociologen, antropologen en sociaal geografen, met een sterke betrokkenheid bij verbetering van de positie van minderheden. Onderzoeksopdrachten kwamen vooral van het Ministerie van Maatschappelijk werk (CRM) (Bonjour, 2014, 26), beleidsadviezen kwamen voornamelijk via een adviesraad van datzelfde ministerie[46] . Van de Beek (2010, 47) citeert een latere observator: “This methodological preference was related to a research ethos that required the researchers to identify themselves with immigrants, often defined as the ‘underdog’. ”

    De greep van de nationale politiek op immigratie is stevig uitgehold door regelgeving van de EU, aansluiting bij andere internationale verdragen en, mede in samenhang daarmee, een proces van juridisering waarbij belanghebbenden steun zoeken bij rechtbanken en gerechtshoven, en rechters uitspraken doen die beleidsmakers niet altijd beoogden[47]. Dit proces wordt versterkt door ondersteuning door gespecialiseerde juristen en hulporganisaties, deels gefinancierd door de overheid[48]. In samenhang met de verschuiving van vreemdelingenrecht naar EU en internationale verdragen, ontwikkelde zich onder juristen een specialisatie in het vreemdelingenrecht, veelal vanuit een duidelijke ideële motivatie: “Tot op heden blijven Nederlandse onderzoekers van het vreemdelingenrecht zich betrokken tonen bij de versterking van de rechtspositie van vreemdelingen in Nederland.” (Bonjour, 2014, 26).

    Rodrigues (2010) noemt bij verdragen over mensenrechten de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (1948), het Europees Verdrag voor Rechten van de Mens (1950, EVRM), het Vluchtelingenverdrag (1951) en het Internationaal Verdrag ter Uitbanning van alle vormen van Rassendiscriminatie (1966, IVUR). De VN Vluchtelingen Conventie 1951, in Nederland van kracht sinds 1956, bepaalt dat vluchtelingen niet kunnen worden terug gestuurd naar het gebied waar hun leven of vrijheid wordt bedreigd op grond van ras, religie, nationaliteit, politieke overtuiging of behoren tot een bepaalde sociale groep. Vluchtelingen mogen in hun rechten niet worden gediscrimineerd in vergelijking met ingezetenen of andere immigranten. De conventie geeft geen recht op vrije vestiging in een land, alleen toegang tot het rechtssysteem. De conventie schrijft wel vrije toegang tot de arbeidsmarkt voor na 3 jaar legaal verblijf. De werking van dit verdrag was aanvankelijk beperkt tot vluchtelingenstromen die het gevolg waren van de Tweede Wereldoorlog. Dit impliceerde niet alleen een beperking in de tijd, maar ook een de facto beperking tot vluchtelingen afkomstig uit Europa. Deze beperkingen werden in 1967 losgelaten met het aannemen van een aanvulling op het oorspronkelijke verdrag, die bekend staat als het ‘Protocol van New York‘.” De open einde-regeling die alle aardbewoners het recht geeft op een asielprocedure in Nederland, bestaat dus pas sinds 1967.

    Ook de organisatie voor opvang van asielzoekers en besluitvorming over hun aanvraag heeft voortdurend onder vuur gelegen. De grote zorg was steeds dat de besluitvorming te traag was. Van de Beek (2010, p 186-189) schrijft dat toe aan juridisering en beperkte capaciteit bij de IND. De beslissing op asielaanvraag is een ambtelijke beslissing waartegen beroep mogelijk is op grond van de wettelijke regeling administratieve rechtspraak. Daarmee kunnen beslissingen worden getoetst aan internationale verdragen zoals het Vluchtelingenverdrag, de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens.

    Rodrigues (2010) stelt onomwonden dat mensenrechtenverdragen en vreemdelingenrecht de nationale beleidsruimte hebben beperkt zo niet geëlimineerd. Over het vreemdelingenrecht merkt Rodrigues zelfs op dat het van oorsprong nationale vreemdelingenrecht sinds het Verdrag van Amsterdam (1999) voornamelijk EU recht is geworden[49]. Het Europese recht is dwingend en van hogere orde dan het nationale recht. Hetzelfde geldt voor de mensenrechtenverdragen. Het opzeggen van die verdragen is een complex en langdurig proces. Vanwege de vervlechting van het Europese recht met het EVRM en door de bindende kracht van het Grondrechtenhandvest zou tevens het lidmaatschap van de EU beëindigd moeten worden (Rodrigues, 2010, p 10). Met het van kracht worden van het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie, in  2009, is het recht op asiel als grondrecht erkend door de EU[50].

    Als illustratie van de vergaande en niet altijd voorziene rol van de juridisering kan worden gewezen op de verhandeling van Rodigrues:” Het bepalen of mensen al dan niet toegang krijgen tot een staat is een vorm van ongelijke behandeling die op gespannen voet staat met het fundamentele beginsel van non-discriminatie.” (o.c.,  4). Dat is een zeer vergaand uitgangspunt, dat toegang tot een staat (bijna?) tot grondrecht verheft. Rodrigues verwijst ook naar een discussie onder juristen of op grond van internationale verdragen wel onderscheid naar nationaliteit mag worden gemaakt (zoals westers versus niet-westers) bij de eis in de Wet inburgering buitenland (Wib) dat voorafgaand aan de komst naar Nederland het inburgeringsexamen behaald moet zijn. Dat suggereert dat bij ondertekening van internationale verdragen inderdaad niet alle consequenties zijn doordacht. Bij nationale wetgeving zijn in dergelijke gevallen correcties mogelijk, terwijl dit bij internationale verdragen welhaast is uitgesloten.[51]

    Bonjour (p 180) bestrijdt de opvatting dat rechters – op grond van nationaal recht of internationale verdragen – de rechten van migranten zouden hebben verdedigd en zo de ruimte hebben beperkt waarover regeringen beschikten om toelating en verblijf van vreemdelingen aan restricties te onderwerpen. Volgens haar geldt dit zeker niet voor de ontwikkeling van het Nederlands gezinsmigratiebeleid tussen 1975 en 1989. In haar perceptie was het genereuze beleid dat Nederland in deze periode voerde niet het resultaat van rechterlijke bemoeienis, maar van keuzen die ambtenaren en politici uit eigen beweging hebben gemaakt, op grond van hun perceptie en weging van de materiële en immateriële, individuele en collectieve belangen die bij het gezinsmigratiebeleid op het spel stonden. Maar daarbij kan worden aangetekend dat het wel een rechterlijke uitspraak was, in 1973, die bepaalde dat werkloosheid geen grond voor weigering van gezinsmigratie kon zijn. De wetten mogen dan voorvloeien uit het politieke proces, in het juridische circuit worden implicaties naar boven gehaald die aanvankelijk, bij de wetgeving, niet aan de orde zijn gekomen (vergelijk de asielwetgeving).

    De belangenstrijd in de arena heeft ook steeds onder invloed gestaan van het rumoer op de publieke tribune. Toch is het moeilijk om daarin heldere trends te onderscheiden. In de eerste naoorlogse jaren werd immigratiebeleid in de ambtelijke catacomben bepaald en kwam zelfs het parlement er niet aan te pas. Daarna zijn er tal van incidenten waarbij sommige groeperingen zich nadrukkelijk ten gunste van de belangen van immigranten uitspreken, sommige groeperingen nadrukkelijk zorg voor die belangen afwijzen en eigen belangen voorop stellen, terwijl in specifieke incidentele  gevallen de regels als schrijnend worden ervaren en massaal steun voor de benadeelden  wordt geventileerd. De publieke opinie trekt daarmee grillige sporen door het beleid. Omdat verschillende groepen zich uiten als voor- of tegenstander van bepaalde algemene beleidsregels en daarnaast de schijnwerper vol op schrijnende individuele gevallen staat, is uit publieke opinie en media aandacht niet altijd een consistente lijn te distilleren. En daarmee evenmin van de invloed van de publieke opinie op de besluitvorming. Enkele voorbeelden verzameld in een Bijlage illustreren dat.[52]

    Bonjour (2014, 84) spreekt zich ook uit over de rol van de media en de publieke opinie. Zij concludeert  “ De Nederlandse media van de jaren zestig lijken wezenlijk te hebben bijgedragen aan de druk op Justitie om gezinsleden van arbeidsmigranten die in overtreding van de regelgeving in Nederland verbleven, bij hun vader en echtgenoot te laten blijven.” Een publiek debat over nieuwe regelgeving en nieuw beleid, is een wezenlijk onderdeel van een goed democratisch  proces. Maar het lijkt er op dat media-aandacht, vaak voor gevallen op de grens van een toepassingscriterium, met de nadruk op emotionele aspecten de ruimte voor politici heeft beperkt, en wellicht in toenemende mate, gelet op de enorme uitbreiding van het domein voor publiek debat.

    6.2         Overbevolking, emigratie en immigratie

    Direct na de Tweede Wereldoorlog overheerste de zorg om overbevolking, met bevordering van emigratie herhaaldelijk benoemd in de Troonrede als één van de speerpunten van beleid. 1949: “Ook met het oog op de werkgelegenheid, die voor de snel toenemende bevolking moet worden geschapen en die in het bijzonder van beslissend belang is voor de positie der arbeiders, acht de Regering de bevordering van de industrialisatie een van de kernpunten van het te voeren economisch beleid. Daarnaast zal zij aan de emigratie bijzondere aandacht schenken”. 1950: ”De sterke bevolkingsgroei en de beperktheid van de beschikbare grond blijven krachtige bevordering der emigratie eisen.”1951: ”In verband met de snelle bevolkingsgroei is naast de industrialisatie toeneming van de emigratie zeer gewenst. Zij vertoont reeds een sterk stijgende lijn. Met het oog daarop dient de organisatie van de emigratie te worden verbeterd, mede door regeling van de samenwerking tussen het Rijk en daartoe ge-eigende maatschappelijke organisaties. Een daartoe strekkend wetsontwerp is bij de Staten-Generaal ingediend.”1952: ”Voortzetting van een actief emigratiebeleid acht de Regering geboden.”1954: ”Het snelle tempo, waarin onze beroepsbevolking toeneemt, blijft ons land stellen voor een werkgelegenheidsvraagstuk op lange termijn, voor welks oplossing industrialisatie en exportvergroting, aangevuld door emigratie, nodig zijn”. In 1951 en 1952 werden migratienota’s uitgebracht, en in een historisch overzicht van de SER worden zelfs concrete doelstellingen geciteerd: ”Geconcretiseerd betekende dit dat ernaar werd gestreefd dat tot 1957 de emigratie de helft van de aanwas van de beroepsbevolking zou bedragen. De geschatte emigratie van 250.000 personen in vijf jaar (vanaf 1953) zou een vermindering van de beroepsbevolking met 110.000 personen ten gevolge hebben”.

    Praktisch hield emigratiebeleid in dat emigranten subsidie kregen op de kosten van de grote oversteek, dat er gezorgd werd voor voorlichting en begeleiding en dat er overeenkomsten werden gesloten met traditionele bestemmingslanden als Australië en Nieuw Zeeland.[53] Andersom probeerde de overheid zelfs om de terugkeer van Nederlandse kolonialen uit Indië te voorkomen (Van de Beek 2010,157).

    De grootschalige immigratie van laag-geschoolde arbeid uit Mediterrane landen die na 1960 op gang komt is evident in strijd met een actief emigratiebeleid en een besef van overbevolking. Beide inconsistenties werden ook in die tijd al geconstateerd. In 1955 loste de toenmalige Minister van Sociale Zaken die strijdigheid simpel op met de verklaring dat emigratie door Nederlanders permanent was en immigratie van gastarbeiders tijdelijk. Een formeel emigratiebeleid heeft bestaan van 1950 tot 1992.[54] De Emigratiewet 1967 is ingetrokken in 1999 en vervangen door de Remigratiewet, waarbij remigreren staat voor het zich buiten het Koninkrijk, in het land van herkomst, vestigen. Niet de autochtoon maar de allochtoon krijgt nu steun om te vertrekken.

    Zorgen over overbevolking werden in de eerste na-oorlogse decennia breed gedeeld (zie ook Hartog, 2011), en strijdigheid met een restrictief bevolkingsbeleid bleef zeker niet onopgemerkt. In 1967 oordeelde de Directeur Economische Zaken van het Ministerie van Sociale Zaken dat immigratie zou leiden tot lager inkomen per capita door dalende land/arbeid en kapitaal/arbeid ratio’s (zie Van de Beek, 2010, p 221) en de Staatscommissie Bevolkingsvraagstuk (Commissie Muntendam) adviseerde in 1977 dat het beleidsdoel een stabiele bevolkingsomvang moest zijn, met uitbanning van geboorte- en immigratie overschotten. Ook het CPB was duidelijk, in 1972: “Structurele bestendiging  van de behoefte aan buitenlandse werknemers leidt tot een permanente vergroting van de Nederlandse bevolking. De problemen die uit de tegenwoordige bevolkingsomvang voortvloeien zijn al groot genoeg, bevolkingsgroei maakt de problemen nog groter” (geciteerd door Van de Beek, 2010, p 227). De spanning werd zeker erkend en vanaf het midden van de jaren zeventig voerde Nederland een restrictief immigratiebeleid, vanwege de ‘hoge bevolkingsdichtheid’ (Persbericht Notitie Vreemdelingenbeleid 1979, geciteerd in Bonjour, 2014, p 162). Ook in parlementaire discussies werd de bevolkingsproblematiek vaak te berde gebracht, zoals bij een debat in 1980: “Alle partijen, van cda tot ppr, stemden in met de noodzaak om, ‘in een dichtbevolkt land als het onze’, een restrictief immigratiebeleid te voeren”(Bonjour, 147).

    Recente prognoses van het CBS dat immigratie in de komende jaren zal zorgen voor forse bevolkingstoename hebben in 2018 geleid tot een verzoek van de Tweede Kamer om toekomstscenario’s voor omvang en samenstelling  van de bevolking te onderzoeken. Onder de naam  Verkenning Bevolking 2050 coördineert NIDI dit onderzoek[55].

    De inconsistentie van simultane bevordering van immigratie en emigratie is aanvankelijk weggewuifd (“immigratie is tijdelijk, emigratie is permanent”) en later opgelost door emigratiebeleid een stille dood te laten sterven[56]. Het rapport van de Commissie Muntendam kreeg een koele ontvangst en aanbevelingen voor een restrictief bevolkingsbeleid werden niet opgevolgd[57]. De bezwaren van stijgende bevolkingsdichtheid zijn vaak genoemd, maar een expliciete bevolkingspolitiek is er nooit gekomen. Bij een vraagoverschot naar arbeid heeft het werkgeversbelang altijd gedomineerd over het demografische argument, onderschrijving van het demografisch argument in tijden van aanbodoverschot zet geen zoden aan de dijk. Impliciet is er duidelijk sprake van pro-natalistisch beleid (kinderbijslag, ouderschapsverlof, fiscale tarieven en subsidieregelingen voor kinderopvang, scholing etc).

    6.3 Permanent of tijdelijk?

    Toen de immigratie van Mediterrane arbeiders op gang kwam, gingen alle betrokkenen, haast vanzelfsprekend, uit van tijdelijkheid. De nadruk lag dan ook op werving van ongehuwde mannen. Permanente immigratie om tekorten op de arbeidsmarkt op te vangen is zeker in die beginperiode nooit een doelstelling van beleid geweest. De strijd ging over wel of niet vastleggen van de beoogde tijdelijkheid: over de geldigheidsduur van arbeidsvergunningen en over de verblijfsduur waarna een vreemdeling zonder arbeidsvergunning zou mogen werken is veel discussie geweest. Maar een formele begrenzing is er nooit gekomen en vooral in de periode van grootscheepse werving zijn de regels door de ambtenaren van Arbeidsvoorziening zeer lankmoedig toegepast. Aanvankelijk gingen ook werkgevers uit van tijdelijkheid. De eerste wervingsovereenkomst, in 1955, regelde tewerkstelling voor 2 jaar, waarbij verlenging zou afhangen van de toestand op de arbeidsmarkt en het Centraal Sociaal Werkgeversverbond legde aan zijn leden uit dat een werkvergunning voor slechts 1 of 2 jaar kon worden verkregen. Maar in de praktijk stelde die begrenzing niet veel voor. De circulaires van de DG Arbeidsvoorziening vermeldden de beperking niet (De Lange, 51). De arbeidsmarkttoets bij verlenging werd tot 1966 “niet serieus genomen” (De Lange, 113). In later jaren benadrukten werkgevers dat tijdelijke immigratie ongewenst was vanwege hoge recruteringskosten en omdat het de concurrentiepositie zou schaden ten opzichte van landen zonder die beperking. Het werd ook als ongepast beschouwd om immigranten uit te zetten als ze hun baan verloren.

    Beperking van de verblijfsduur van gastarbeiders is nooit in de wet terecht gekomen. Vanuit het Ministerie van Justitie is dit wel herhaaldelijk geprobeerd[58]. In het midden van de jaren ’60 hebben ambtenaren in discussienota’s en memoranda voorstellen gedaan om werkvergunningen te beperken tot 2 jaar, maar daartegen rees verzet van werkgevers en in het parlement. In een wetsvoorstel uit 1987 stelde Justitie voor om de tijdelijke aard van arbeidsmigratie vast te leggen in wetgeving, zoals dat gold voor seizoensarbeiders en stagiairs (De Lange, 405), maar ook dat is nooit gelukt. Zoals boven gemeld had het verzet van Justitie tegen gezinsmigratie ook ten doel om de tijdelijkheid van arbeidsmigratie te realiseren die niet via directe regulering kon worden afgedwongen.

    In de Wav 1964 werd bepaald dat een werkvergunning niet geweigerd kon worden als een vreemdeling 5 jaar in Nederland had gewoond[59]. In de Wabw 1979 werd die termijn (door de Tweede Kamer) terug gebracht tot 3 jaar. In 1982 wees de staatssecretaris van Sociale Zaken op de soepele praktijk dat vreemdelingen met een tewerkstellingsvergunning voor 3 jaar in feite na een jaar volledig vrije toegang tot de arbeidsmarkt hadden, zonder enige arbeidsmarkttoets (De Lange, 217). In 1984 nam de Tweede Kamer met zeer ruime meerderheid een motie aan waarin werd opgeroepen om alle arbeidsmigratie in principe tijdelijk te maken, met een maximale verblijfsduur van 3 jaar. De bewindspersoon zag er geen heil in, en de motie is niet uitgevoerd. Een merkwaardige discrepantie tussen wet en uitvoering kwam naar voren in het begin van de jaren ’90 (De Lange, 274-284). Hoewel wet en uitvoeringscirculaire aangaven dat tewerkstellingsvergunningen in beginsel voor onbepaalde tijd dienen te worden verleend, werden de meeste vergunningen uitgegeven voor de duur van 1 jaar. Dat zou voornamelijk op initiatief van de werkgevers zijn, die het eerste jaar zo als proefperiode hanteerden. Een verlenging van de vergunning werd gemakkelijk verstrekt, bij niet-verlenging kon de vreemdeling geen beroep doen op een sociale uitkering (wat de keuze overliet tussen illegaal verblijf en vertrek). De regering legde op basis van een wetswijziging vast dat een tewerkstelling voor bepaalde tijd niet verlengbaar was. Het effect was echter minimaal. In plaats van verlenging kon de werkgever een nieuwe vergunning aanvragen en dat verliep meestal probleemloos: in 1991 werd in 75% van de gevallen vergunning verleend zonder arbeidsmarkttoets. Bij amendement werd in 2000 ook een rotatiesysteem ingevoerd: een nieuwe vergunning kon worden geweigerd als de vreemdeling niet eerst minimaal 1 jaar  buiten Nederland had verbleven. In 2001 was dit 9 keer een weigeringsgrond, in 2002 2 keer, daarna nooit meer. En in 2004 werd verlenging weer wel mogelijk. Bij de Kennismigrantenregeling van 2004 werd afgezien van tijdelijk toelaten van hooggeschoolden. De poging om tijdelijkheid te bevorderen door aan de vergunning een voorwaarde tot opleiding van locale arbeid te verbinden, ingevoerd in 2000, werd in het geval van ICT-ers nauwelijks benut (De Lange, 326).

    Bonjour (2014, 136) geeft aan hoe zich in de tweede helft van  de jaren zeventig de beleidsomslag heeft voltrokken van tijdelijke naar permanente immigratie.  Ambtenaren van CRM (het Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk werk) werden geconfronteerd met de maatschappelijke gevolgen van de toename van migrantengezinnen. CRM ging daarop steeds krachtiger pleiten voor een coherent overkoepelend beleid dat uit zou moeten gaan van het blijvend karakter van het verblijf van immigrantengezinnen. Bonjour spreekt zelfs van een “strategische coalitie van beleidsmakers van crm en sociaal wetenschappers”. Het ministerie ontwikkelde zich tot de belangrijkste financier van migratieonderzoek in Nederland en “richtte in 1978 de Adviescommissie Onderzoek Culturele Minderheden (acom) op, waarin ‘almost all researchers involved in the immigration domain’ bijeen werden gebracht. Onder hen waren onderzoekers als Hans van Amersfoort en Han Entzinger, die in wetenschappelijke publicaties al sinds 1973 de vloer aanveegden met het officiele regeringsstandpunt dat Nederland ‘geen immigratieland’ was.” Sindsdien is in ieder geval de uitgedragen opvatting dat de immigranten hier slechts tijdelijk verblijven van de baan.

    6.4         Quota?

    Beheersing van immigratie is in principe ook mogelijk door directe kwantitatieve begrenzing. Zo is er een regeling voor zgn hervestiging van vluchtelingen, waarbij een vooraf vastgesteld aantal bewoners van UNHCR vluchtelingenkampen wordt geselecteerd om zich zonder nadere procedures in Nederland te vestigen (zie sectie 3). In de jaren ’50 zijn door Arbeidsvoorziening quota gesteld voor vreemdelingen in bepaalde sectoren (zoals voor Italiaanse ijsbereiders), zonder wettelijke basis, en er is in ambtelijke stukken over gerept, maar quota zijn geen onderdeel van de wervingsovereenkomsten geworden. In de jaren ’60 werd in een interdepartementale nota een voorstel gedaan voor een quotum regeling. Uitvoerig werd gediscussieerd, ook in de Ministerraad, over de omvang van zo’n quotum; getallen van 5000 per 6 maanden en 13 000 per jaar werden genoemd, evenals variatie met de omstandigheden en andere vormen van flexibiliteit.  In 1968 elimineerde de nieuwe Staatssecretaris van Sociale Zaken de plannen als niet meer opportuun (De Lange, 123). De Ministerraad had in de vroege jaren ’60 wel quota vastgesteld voor Italianen en Spanjaarden, maar die waren weinig restrictief; het quotum werd gewoon verhoogd als het bedrijfsleven daarom vroeg (De Lange, 156, noot 273; 164; 171; 418).

    De Wabw 1979 bevatte een vergunningenlimiet voor bedrijven: bij meer dan 20 vergunningsplichtige  werknemers moest een verhoging van de limiet worden aangevraagd. Maar bij amendement was vastgelegd dat dit geen consequenties zou hebben voor een vreemdeling die al bij een onderneming in dienst was, de wet gold ook niet voor werknemers de geen vergunning meer nodig hadden omdat ze al minstens 3 jaar in Nederland werkten, en de limiet was bepaald op het aantal werknemers dat bij invoering van de wet in dienst was. Sociale Zaken wilde met de vergunningenlimiet de buitenlandse arbeid beperken, maar uiteindelijk was het een krachteloos instrument. In 1980 werd 2 keer een vergunning geweigerd omdat de limiet zou worden overtreden , in 1981 4 keer, in 1990 11 keer (De Lange 193, 203, 214/15, 222,238, 274). In de Wav 1994 is niets geregeld over kwantitatieve beperkingen.

    6.5 Handhaving

    De Republiek had geen vreemdelingenwetten. Maar vreemdelingen waren zowel voor, tijdens als na de Republiek voorwerp van zorg en aandacht, waarbij de magistraten vooral bezorgd waren over horden bedelaars en landlopers en particuliere charitas, aangejaagd door kerkelijke plichten, de armenzorg op zich nam. Zo ontstonden reeds in de Middeleeuwen de gasthuizen die voor nachtelijk  onderdak zorgden. De spanning tussen humanitaire solidariteit en bescherming van de eigen  levensstandaard is eeuwen oud.[60]

    Vreemdelingenwetten zijn ontstaan met de opkomst van de nationale staat in de negentiende eeuw. Aanvankelijk was passeren van een landsgrens meestal eenvoudig[61]. Immigratiebeheersing met controle en selectie aan de grens is pas tot ontwikkeling gekomen vanaf de jaren ‘30 van de 20e eeuw[62]. De oude regel “geen bedelaars, geen oproerkraaiers” werd veelal ex post toegepast, met verwijdering bij overlast (“vagebonden” in de 16e eeuw, zigeuners, Belgen en Duitsers in de late 19e eeuw die overlast veroorzaakten of van de armenzorg afhankelijk werden (Van Eijl en Schrover (2002), 13-17; De Boom et al. (2011), 307-308). In 1938 werd de grens gesloten voor joodse vluchtelingen uit Duitsland; geweigerde vluchtelingen werden opgesloten in kamp Westerbork (o.c., p 308).

    Met de toegenomen druk van immigranten die toegang zoeken en de toegenomen complexiteit van regelgeving en politieke context is implementatie van beleid ook moeizamer en gecompliceerder geworden. De eerste arbeidsmigranten, vóór de fase van de wervingsovereenkomsten, kwamen grotendeels spontaan en kregen daarna moeiteloos een arbeidsvergunning. Het afremmen van arbeidsmigratie, na de omkeer van 1973, bleek echter heel lastig. In de periode van aanzwellende immigratie zijn de regels met grote lankmoedigheid toegepast. Arbeidsvergunningen werden met grote luchtigheid toegekend, zo blijkt op tal van plaatsen uit het boek van De Lange. Gedetailleerde regelgeving en juridische toetsing zijn pas van de grond gekomen toen de beleidsintentie restrictief was.

    Het proces van toelating van buitenlandse werknemers verliep tamelijk ongecontroleerd. In 1965 kwamen 18 271 arbeidsmigranten spontaan binnen, tegen 5073 via de officiële werving. Werkgevers kregen heel eenvoudig een tewerkstellingsvergunning voor de buitenlandse werknemers, waarna de verblijfsvergunning probleemloos volgde. Formeel moest voor de werkvergunning  worden nagegaan of daarmee een “algemeen economisch belang” was gediend, maar, zo oordeelt  De Lange, “Tot 1966 werd deze arbeidsmarkttoets in de praktijk niet erg serieus genomen“ (De Lange, 113). Ambtenaren in het selectiecentrum in Turkije hadden de opdracht werknemers te selecteren op alfabetisme, maar dat vonden ze in de praktijk niet uitvoerbaar in een land waar 60% analfabeet is: “Die eis van kunnen lezen en schrijven vind ik werkelijk buiten alle proporties en veel te perfectionistisch.“ De geselecteerden bleken dan ook grotendeels analfabeet. Van geïnterviewde Marokkaanse werknemers was in 1973 35% analfabeet (De Lange, 161). In de wervingsovereenkomsten was meestal sprake van arbeidscontracten voor één jaar, maar in 1960 werd in een circulaire van Sociale Zaken aangegeven dat Italianen na eerste verlenging meteen een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd moeten krijgen: “De opzet is dat de Italianen …. zich blijvend in Nederland vestigen” (De Lange 167-168).

    De Wabw 1979 was bedoeld om restrictiever te zijn bij tewerkstelling van buitenlandse werknemers. Een initiële werkvergunning werd volgens die wet voor 3 jaar afgegeven, na een arbeidsmarkttoets, voor werk bij een bepaalde werkgever, waarna een “witte kaart” of “verklaring” volgde, een permanente arbeidsvergunning zonder verdere arbeidsmarkttoets. In de praktijk werd die “witte kaart“ al na een jaar afgegeven, waarmee de werknemer dus permanente toegang tot de arbeidsmarkt had. Ongeacht de goede bedoelingen die als motivering kunnen hebben gegolden was deze praktijk in strijd met de wet (zie De Lange, 217-219). Ook later, in de jaren ’90, werden  afspraken gemaakt in convenanten over quota, rotatie  en werkvergunningen voor buitenlands personeel in de zorgsector die volgens De Lange juridisch niet afdwingbaar waren, deels in strijd met wettelijke regels maar niettemin “gedwee” gevolgd door werkgevers (o.c., 396).

    De arbeidsmarkttoets is zeker geen voorbeeld van een bijtende toets. In 1981, in een situatie van sterk oplopende werkloosheid, werden meer dan 15 000 tewerkstellingsvergunningen afgegeven, waarvan 1725 op grond van arbeidsmarktbehoefte. Bij de overige vergunningen werd niet, of beperkt getoetst: personeel van multinationals, gezinsleden met vrijstelling onder de Wabw, Surinamers op grond van een speciale overeenkomst rond onafhankelijkheid (De Lange, 180).

    Ook bij gezinsmigratie verliep niet alles volgens het boekje. Zo schrijft De Lange op pagina 181: “Politiek en beleidsmatig werd gezinsmigratie tot 1982 niet aan het restrictieve toelatingsbeleid onderworpen. Na wat strubbelingen kregen de meeste gezinsleden direct (of zodra zij na een jaar over de verblijfsvergunning op grond van artikel 10 lid 2 Vreemdelingenwet 1965 beschikten) toegang tot de arbeidsmarkt met de hierboven beschreven ‘wittte kaart’. En op p 240: ” Er is veel discussie geweest over toestaan van gezinsmigratie (Bonjour, 2014), maar zelfs toen het migratiebeleid al restrictief was geworden, in de periode 1976-1990, stond vrije toetreding tot de arbeidsmarkt voor vrouwen die als gezinsmigrant waren toegelaten niet ter discussie”. Hetzelfde gold voor  kinderen in immigrantengezinnen bij het bereiken van  meerderjarigheid. Het oordeel van Bonjour (o.c., 8) luidt niet anders: ”Er lijkt in de jaren zestig bijzonder veel ruimte te hebben gezeten tussen de formele regelgeving en de concrete implementatie van het gezinsherenigingsbeleid”.

    Het beleid heeft ook veel moeite gehad met illegale arbeid. Zo was er voortdurend discussie over illegale seizoensarbeid in de tuinbouw (bollenpellers in Noord Holland in de jaren  ’80, aspergestekers in Zuid Oost Nederland in de jaren ’90; De Bakker, 2001, p 2-4). Ondanks soms forse boetes voor werkgevers die illegaal Polen in dienst hebben, kreeg het beleid er geen vat op: “Minister de Vries van Sociale Zaken (PvdA) spreekt van een praktisch onbeheersbaar probleem” (o.c., p 3). Een probleem in Amsterdam waren de Turkse confectie ateliers. Een eerste golf van ongedocumenteerde confectie-arbeiders kwam naar Amsterdam in de vroege jaren ‘80, een tweede rond 1990. Tijdens de piek, in de vroege jaren ’90 waren er zeker 10 000 ongedocumenteerde Turkse textielarbeiders werkzaam. De ongedocumenteerde ondernemers droegen geen belasting of sociale premies af. Het einde van de sector kwam toen de overheid een actief opsporings- en vervolgingsbeleid inzette, een reactie op de publieke discussie die loskwam nadat in de nasleep van een vliegramp duidelijk werd dat er in Amsterdam grote aantallen illegalen woonden. In 1995 waren de ateliers nagenoeg verdwenen (Hartog en Zorlu, 1999).

    Begin jaren ’70 werd het aantal illegale werknemers op zo’n 20 000 geschat. In 1975 werd een “regularisatie” uitgevoerd waarbij 15 000 vreemdelingen een verblijfsvergunning kregen. Na invoering van de Wabw 1979 volgde een tweede regularisatie met nog eens ruim 1500 verblijfsvergunningen (De Lange, 2007, 190).

    Een onderzoek van het Nederlands-Economisch Instituut uit 1994 geeft aan dat in het werk voor on- en laaggeschoolden het aandeel van illegalen op ongeveer 6% tot 20% van de werkgelegenheid in de onderzochte sectoren wordt geschat. In de landbouw zou dat 12% tot 35% bedragen, in de loonconfectie 6% tot 46% en in de horeca en schoonmaak 3% tot 20% (geciteerd in Koopman, 2002, p 82).

    Hoewel na 1973 immigratie werd afgeremd, bleef tot 1991 ruimte voor “ongedocumenteerden”: voor het verkrijgen van een sociaal identificatienummer was een legale verblijfstitel niet vereist zodat illegaal verblijvenden legaal konden werken, en dus ook belastingen en sociale premies afdroegen[63]. In 1998 werd een wet ingevoerd die vreemdelingen slechts toegang geeft tot collectieve voorzieningen als ze een legale verblijfstatus hebben (de zgn Koppelingswet). De Boom et al. (2011) citeren onderzoek waaruit blijkt dat onder aangehouden illegale vreemdelingen in de jaren 1997-2003 200 nationaliteiten zijn vertegenwoordigd. Ze geven ook aan dat alle typen legale immigratie een illegale pendant hebben. Schattingen van het aantal illegalen concluderen tot 129 duizend in 2005, 150 a 200 duizend in 1997-2003 en 97 duizend in 2009 (o.c., p 316). De schatting voor 2009 is later herzien[64], van 60 á 135 duizend naar 20 á 66 duizend en uitgebreid met een schatting van 25 á 50 duizend voor 2012-2013 (de aantallen zijn gevoelig voor uitbreidingen van de EU die voormalig illegalen legaal maken).

    De praktische uitvoering van het beleid heeft voortdurend spanningen opgeleverd. In 1994 is de IND opgezet, de Immigratie- en Naturalisatiedienst. Daarmee werd beoogd, vanwege de politieke gevoeligheid van het onderwerp, onderscheid aan te brengen tussen beleidsvorming (op het ministerie) en beleidsuitvoering (door de IND, maar wel onder ministeriële verantwoordelijkheid)[65].  De politieke gevoeligheid wortelde in heftige publieke discussies en grote verdeeldheid. Ook met de politieke  verantwoordelijkheid is geschoven. Immigratiebeleid  hoort traditioneel onder de Minister van Justitie, maar van 2002 tot 2006 was er wel een tweede minister op Justitie (zonder  portefeuille, dwz zonder eigen ambtelijke  organisatie) voor Vreemdelingenzaken en Integratie.

    Ook de organisatie voor opvang van asielzoekers en besluitvorming over hun aanvraag heeft voortdurend onder vuur gelegen[66]. De grote zorg was steeds dat de besluitvorming te traag was. Hierboven werd al aangegeven dat in 1994 de Voorlopige Vergunning tot Verblijf werd gecreëerd omdat de immigratiedienst de stroom vluchtelingen niet aan kon. Van de Beek (2010, p 186-189) schrijft de lange behandelduur van asielaanvragen toe aan juridisering en beperkte capaciteit bij de IND. De beslissing op asielaanvraag is een ambtelijke beslissing waartegen beroep mogelijk is op grond van de wettelijke regeling administratieve rechtspraak. Daarmee kunnen beslissingen worden  getoetst aan internationale verdragen zoals het Vluchtelingenverdrag, de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens. Capaciteitsgebrek bij de IND hing samen met onderschatting van de te verwachten instroom, hetgeen een bewuste strategie tot beperking kan zijn geweest. Ook kan een rol hebben gespeeld dat mensensmokkelaars goed op de hoogte waren van de ondervragingsmethoden van de IND ambtenaren en daar de asielzoekers op konden voorbereiden. Als reactie op de ingekrompen beleidsruimte heeft het Ministerie van Justitie ingezet op steeds beperktere interpretatie van het Vluchtelingenverdrag (o.c., p 188).[67]

    6.6 Transparantie en zuiverheid

    Wie iets tot stand wil brengen waar de meningen over verdeeld zijn heeft er baat bij om de tegenstanders te paaien met het verbloemen van de bezwaren. Zo is er menig spel gespeeld  op het gebied van migratie. Politiek spel is ook een spel met informatie en het zou naïef zijn om te eisen dat iedereen altijd al zijn percepties en doelstellingen in de etalage moet leggen. Bij tegenstrijdige belangen zal zuiverheid en integriteit makkelijk onder druk komen. Er zijn bij de strijd om migratiebeleid zeker grenzen overschreden. Onjuist  informeren van het parlement geldt als een politieke doodzonde en het staat vast dat niet altijd de waarheid is gesproken.

    Werving van buitenlandse arbeid is op gang gekomen in dezelfde periode dat een aktief emigratiebeleid werd gevoerd. Zoals boven geciteerd sprak de majesteit in 1952 in de Troonrede “Voortzetting van een actief emigratiebeleid acht de Regering geboden.” En in 1954: “ Het snelle tempo, waarin onze beroepsbevolking toeneemt, blijft ons land stellen voor een werkgelegenheidsvraagstuk op lange termijn, voor welks oplossing industrialisatie en exportvergroting, aangevuld door emigratie, nodig zijn.”. In een Kamerdebat in 1955 loste de Minister van Sociale Zaken de inconsistentie op door te stellen dat emigratie permanent was en immigratie tijdelijk (De Lange, 75). Maar Bonjour noteert op p 74 dat  formeel de Nederlandse regering nog tot in 1989 nadrukkelijk zou blijven ontkennen dat Nederland een immigratieland was of kon zijn, en dat is evident in strijd met de feiten en met de werkelijke perceptie binnen de regering.

    De notie dat immigratie tijdelijk zou zijn was zeker het uitgangspunt in het beleid en naar alle waarschijnlijkheid aanvankelijk ook een oprechte overtuiging. Bij een discussie over de duur van een werkvergunning, in 1955, noteert De Lange (p 51): “In de praktijk bleven de meeste buitenlandse werknemers niet langer dan één of twee jaar in Nederland”. Zelfs wanneer het gezin naar Nederland was overgekomen, bleef de veronderstelling van tijdelijk verblijf in stand. Dit gold niet alleen voor de ministeries van Sociale Zaken en Economische Zaken, maar ook voor het parlement en, belangrijker nog, voor de arbeidsmigranten zelf. Uit onderzoek onder Zuid-Europese, Turkse en Marokkaanse migranten is gebleken dat het besluit om het gezin te laten overkomen slechts zelden betekende dat weloverwogen voor een toekomst in Nederland gekozen was. Veruit de meesten van hen waren oorspronkelijk van plan om met hun gezin terug te keren naar hun herkomstland en bleven nog jaren aan dat plan vasthouden (Bonjour, p 98). Maar dat besef van tijdelijkheid is veel eerder verdwenen dan officieel is toegegeven. Zo schrijft Bonjour dat de veronderstelling van tijdelijkheid tot het eind van de jaren zeventig beleid en debat zouden hebben bepaald, maar dat achter de schermen die veronderstelling bepaald niet algemeen werd gedeeld. Vooral het Ministerie  van Justitie was zeer beducht voor permanente vestiging, zo blijkt uit interne ambtelijke documenten: “In het hart van de Nederlandse regering leefden dus al twintig jaar eerder dan verondersteld zorgen over de permanente en grootschalige vestiging van vreemdelingen in Nederland en over de consequenties hiervan voor het Nederlands maatschappelijk bestel”  (Bonjour, 45). Op Sociale Zaken waren die zorgen ondergeschikt aan het werkgeversbelang. Een instructie van Arbeidsvoorziening in 1960 stelde onomwonden: “De opzet is dat de Italianen, wanneer zij na 12 maanden werken terugkeren van vakantie in Italië, zich blijvend in Nederland vestigen. De werkgevers hebben dan geen bijzondere verplichtingen meer.” De Lange, na bestudering van alle officiële stukken en de verslagen van de Ministerraad, voegt daar aan toe:  “Ook uit het debat over het toestaan van gezinshereniging wordt duidelijk dat Arbeidsvoorziening en de Ministerraad begin jaren zestig er van uitgingen dat buitenlandse werknemers zich, als zij dat zelf wilden, permanent in Nederland zouden vestigen. Toch werd in de externe communicatie met het parlement, media en sociale partners van overheidswege gezegd dat arbeidsmigranten tijdelijk in Nederland waren en dat Nederland geen immigratieland was.” (De Lange,168). Onoprecht dus, en in feite regelrechte misleiding. Een onoprechtheid die ook in stand kon blijven door de cultuur van geslotenheid en geheimhouding waarbij een beperkt aantal ambtenaren de dienst konden uitmaken zonder veel politieke inmenging, een cultuur die tot in de jaren zestig voortleefde (Bonjour, 2014, 53).

    Toen officieel het restrictieve immigratiebeleid al was ingezet, bleef halfslachtigheid prominent aanwezig. De regering had besloten om de immigratie naar Nederland tot een minimum terug te brengen, maar het immigratiesaldo bleef positief. Het Kamerlid  Schwarz concludeerde in 1976: ‘Wij zijn dus eigenlijk al die jaren voor het lapje gehouden, denkend dat er een restrictief beleid zou worden gevoerd’, zo citeert Bonjour op p 135. “De minister van Justitie en staatssecretaris van Sociale Zaken dienden hem van repliek door te wijzen op de omvang van gezinshereniging, die zij beschreven als een ‘feitelijk gegeven’. Het gezinsherenigingsbeleid stond klaarblijkelijk niet ter discussie: de wens om een restrictief toelatingsbeleid te voeren strekte zich niet uit tot deze vorm van migratie.”

    Het vreemdelingenbeleid werd tot 1994 uitgevoerd door de Hoofden van Plaatselijke Politie Wijzigingen in regelgeving werden aan de politiediensten meegedeeld door middel van circulaires, die het karakter hadden van ‘geheime’ interne instructies: zij werden niet gepubliceerd  (Bonjour, 52-53). In 1994 werd de uitvoering van het vreemdelingenbeleid in handen gelegd van de IND.

    In de Notitie Vreemdelingenbeleid 1979 werd voorgesteld de inkomenseis bij gezinsmigratie te versoepelen, door de eis van niet-verwijtbaarheid bij werkloosheid te laten vallen. Dit zou voor vluchtelingen gelden, maar ook voor houders van een vestigingsvergunning – een veel omvangrijker groep – en dat stond er niet bij. Zo werd inspraak van het parlement door ambtenaren gepasseerd (Bonjour, p 145, die daarbij aantekent dat ze niet weet of dit domweg over het hoofd is gezien of bewust verzwegen).

    Er is vaak over het instellen van quota gesproken, er zijn voorstellen gedaan, en zelfs regels gesteld. Maar ze zijn nooit als echte restrictie gehanteerd. Volgens De Lange was de hele discussie altijd  louter retoriek, geruststellende mededelingen aan het parlement. “Bewindslieden wilden het parlement en de bevolking geruststellen en  verzekeren dat de migratie onder controle was. Meer dan dat is het niet.” (o.c., 418).

    Discussie over de nadelige kanten van immigratie is lange tijd gehinderd door de doem van politieke  correctheid en de beklemmende eenzijdigheid van het publieke debat. Dat kan deels worden gezien als een tekortkoming van degenen die de bezwaren wel zagen, maar is ook in de hand gewerkt door gerichte verstikking van die geluiden.  Van de Beek (2010, hoofdstuk 7) geeft daar een duidelijk beeld van. Een onderzoeker van het SCP die zeer kritisch was over de kring van minderheden-adviseurs, maar alleen onder pseudoniem zijn kritiek ventileerde en op verzoek van een minister een rapport over kosten en baten van immigranten schrijft dat vervolgens niet officieel wordt gepubliceerd en dat hem de hoon van de minderheden-adviseurs oplevert. Een academische onderzoeker die vertelt dat problemen met migranten doelbewust niet worden gerapporteerd, dat respectabele ambtenaren problemen onder tafel schoven en dat dat algemeen aanvaard was. Een lid van de ACOM die in zijn proefschrift een zinnetje aanpast omdat hij het gevoel krijgt dat een ouder commissielid dat niet politiek correct vindt. Die doem was niet beperkt tot de jaren  ’80. In 2001 publiceerde de WRR een rapport over Nederland als immigratie samenleving. De auteur van het hoofdstuk over kosten en baten van immigratie werd niet toegestaan aanbevelingen op te nemen om excessieve druk van immigranten op sociale voorzieningen te beperken en verliet teleurgesteld de Raad.

    Hoewel door de intensere politieke bemoeienis en de juridisering veel meer openbaarheid is ontstaan, schrijven Kuijer en Steenbergen in 2005 (p 41) dat het vooral bij verlenen van visa aan aanvragers in de derde wereld nog duister toegaat: “het materiële visumbeleid is grotendeels geheim en per Nederlandse  ambassade blijken grote verschillen te bestaan”.

    En dan is er ook nog die wonderlijke uitglijer van premier en PvdA lijstaanvoerder Kok die vlak voor de verkiezingen van 1998  de prognose voor het aantal verwachte asielzoekers in dat jaar verlaagde van 45 000 naar 33 000. Dat was evident in strijd met de prognose van het CBS (en ook met de latere realisatie, maar dat is moeilijk verwijtbaar; Van de Beek, 189).

     

    1. Conclusie

    In het eerste decennium na de Tweede Wereldoorlog was sprake van substantiële emigratie. In dezelfde periode kwam immigratie op gang, aanvankelijk beperkte aantallen geschoolde arbeiders, later een omvangrijke stroom ongeschoolde arbeid uit Mediterrane landen. Het Ministerie van Justitie was van  begin af aan tegenstander, en hamerde op restricties, ambtenaren op Sociale Zaken faciliteerden de instroom. Politiek en wetgeving hadden weinig invloed, formeel noodzakelijke arbeidsvergunningen werden soepel afgegeven en verlengd. Toen in de jaren zeventig het vraagoverschot verdween, bleek de immigratie permanent in plaats van tijdelijk, werd aanvankelijk geblokkeerde gezinsmigratie toegestaan en kregen de immigranten binnenlandse politieke steun op sociale en morele gronden. Ook beleidsonderzoek en door de overheid gefinancierd onderzoek richtte zich sterk op de belangen van de immigranten. Asielmigratie ontwikkelde zicht sterk vanaf het midden van de jaren ’80, op basis van internationale verdragen, en gesteund door rechtspraak en specialisten in asielrecht in wetenschap en praktijk. De openlegging van de arbeidsmarkt in de expanderende EU heeft na 2000 voor een forse groei van de netto immigratie gezorgd,  met name uit de Midden en Oost Europese nieuwe lidstaten. Immigratie buiten bereik van beleid (EU en asiel) vormen sindsdien het grootse deel van de (netto) immigratie. De beïnvloedbare immigratie (arbeidsmigratie van buiten de EU) is gedecentraliseerd naar “referenten” ; voor kennismigranten geldt alleen een salariscriterium.

    Immigranten zijn dus eerst omarmd door de ambtenaren van Sociale Zaken, vervolgens door de Tweede Kamer en sociaal bewogen socio-culturele wetenschappers, en daarna door Europarlementariers, rechters en juristen. Aanvankelijk werd de wet nauwelijks gehandhaafd en flexibel gehanteerd, later dwongen rechters en juristen de overheid tot de orde. Het proces van juridisering heeft implicaties van nationale en internationale wetgeving geopenbaard die vaak niet voorzien en evenmin bedoeld waren. Vaak werd niet beseft waartoe de ingeslagen weg zou leiden.

    Doelstellingen van economisch beleid worden zelden scherp en eenduidig geformuleerd, en toetsen van de resultaten is meestal nog moeizamer. Maar de trits doelstelling-instrumenten-resultaten definieert wel het kader waarbinnen de discussie zich kan afspelen.

    De doelstelling van de Mediterrane immigratie die begon met de wervingsovereenkomsten in 1955 en eindigde met de inzet van restrictiever toelatingsbeleid in 1976 was behoud van werkgelegenheid en bevordering van export door lage lonen. De periode van loonmatiging eindigde met de zogenaamde loonexplosie van 1964, tegen het einde van de jaren ’70 werd duidelijk dat de produktie kapitaalintensiever was geworden en dat een economische herstructurering aan de gang was met een afbouw van klassieke industrieën als scheepsbouw en textiel. De grote werkloosheid die daaruit voortvloeide trof de immigranten disproportioneel. Het is moeilijk te bepalen wat de immigratie heeft bijgedragen aan de succesvolle wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog en de hoge economische groei. Het is zeker niet ondenkbaar dat de immigratie heeft bijgedragen aan een vertraging van de omschakeling naar hogere kapitaalintensiteit en een productiestructuur met meer diensten en minder maakindustrie. Maar dat zal dan zeker niet hebben betekend dat de immigratie bijdroeg aan de groei van de arbeidsproductiviteit en inkomen per hoofd.

    Gezinshereniging en gezinsvorming, het dominante motief onder de immigranten in de periode na mediterrane arbeidsmigratie, was geen instrument van een economische doelstelling. Het beleid met betrekking tot gezinsmigratie was geïnspireerd door morele overwegingen en overwegingen van  solidariteit, vrijheid en gelijkheid. Het was niet bedoeld om bij te dragen aan inkomen en materiële  welstand van ingezetenen, en zal daar ook niet aan hebben bijdragen. Tegenover de kosten van dat beleid moeten dus die immateriële baten worden geplaatst. Daarover wordt duidelijk verschillend geoordeeld door de bevolking; het is ook duidelijk dat de negatieve oordelen in de loop van de tijd sterk zijn toegenomen.

    Het bovenstaande geldt nog sterker in het geval van de asielmigratie die vanaf de jaren ’80  sterk is toegenomen. De zuivere motivering voor toelating van asielmigranten is het belang van de asielzoeker. De zuiverheid is in het verleden zeker aangelengd met eigenbelang (zoals bij selectie van Hongaarse en Tsjechische vluchtelingen na opstanden tegen Russische overheersing), maar formeel uitgesloten door het Vluchtelingenverdrag. De kosten van asielmigratie moeten dus ook worden  afgezet tegen de immateriële humanitaire baten.

    Arbeidsmigratie van buiten de EU, met name van kenniswerkers, is expliciet economisch gemotiveerd als bijdrage aan innovativiteit en concurrentievermogen van de Nederlandse economie. Als criterium daarvoor geldt louter een salarisdrempel, evident een grove en imperfecte maatstaf, en zeker niet gebaseerd op onderzoek van de samenhang tussen doelvariabele en indicator. De economische literatuur is sceptisch over de bijdrage van arbeidsmigranten aan het inkomen van reeds gevestigde ingezetenen.

    De migratiebewegingen in de open Europese arbeidsmarkt kunnen niet alleen worden beoordeeld op economische maatstaven. De Europese Unie is opgezet ter bevordering van een vreedzame Europese samenleving. Het is natuurlijk onzinnig om de bijdrage van vrije Europese arbeidsmobiliteit aan vredeskansen te willen bepalen. Maar gelet op de geschiedenis, zeg vanaf de Napoleontische verwoestingen (Frans-Duitse oorlog, WO I en WO II, Balkanoorlogen en allerlei andere schermutselingen tussen staten en ter vorming van nationale staten) dient de oorspronkelijke doelstelling niet licht te worden vergeten en is het bovendien een doelstelling met enorme economische waarde als inzet. Een interessante vraag is ook in hoeverre sprake zal zijn van economische convergentie en hoe lang dat zal duren. De arbeidsmobiliteit vanuit Italië, Spanje en Portugal is sterk gedaald nadat die landen deel uit gingen maken van de Europese gemeenschap.

    Strijdigheid van immigratie met andere doelstellingen is vaak verwaarloosd of bewust verduisterd. Bevolkingstoename in een land dat altijd werd ervaren als dichtbevolkt, zo niet overbevolkt, is vaak aan de kaak gesteld maar heeft nooit tot doelgerichte afremming geleid: tijdens vraagoverschotten op de arbeidsmarkt werd nooit een limiet gesteld op grond van bevolkingsdichtheid, tijdens aanbodoverschotten was het een makkelijk meegenomen argument voor afremming van immigratie. De Kennismigrantenregeling is volkomen open, elke immigrant die een salaris  boven de drempel wordt geboden is welkom. Er is domweg geen bevolkingsbeleid, het heeft in de na-oorlogse periode alleen kort bestaan als bevordering van emigratie terwijl daarnaast een immigratiebeleid werd opgezet. Tijdelijkheid van immigratie is ook vaak beleden als middel om immigratiestromen te beheersen, maar expliciet geformuleerde begrenzing is altijd uit de wet geweerd. Vereiste minimale verblijfsduren voor vrije toegang tot de arbeidsmarkt en voor permanente verblijfsvergunningen zijn regelmatig genegeerd.

    De Vreemdelingenwetten van 1849 en 1965 sloten expliciet immigranten uit die een bedreiging vormden voor de openbare rust. Ver voor de Vreemdelingenwet 2000 (die dit criterium niet meer noemde) was al grote maatschappelijke onrust ontstaan, niet zozeer over individuele immigranten als wel over de omvang van de immigratie. Die onrust, als inbreuk op maatschappelijke cohesie en harmonie was in 1969 voorzien door toenmalig Minister van Justitie Polak, die in een vergadering van de Ministerraad over een Nota Buitenlandse werknemers het volgende inbracht: “ De toenemende hoeveelheid en verscheidenheid van vreemde arbeiders baart mij enige zorg. (.) Naarmate de hoeveelheid vreemde arbeiders groter wordt groeit tegelijkertijd de hoeveelheid blijvers en hun gezinnen. Zij komen uit steeds verder afgelegen landen (Joegoslavië, Turkije, Marokko de laatst tijd in het bijzonder). Daarmee zou gepaard gaan dat de integratie steeds trager zal verlopen. Aldus kan een sociaal probleem groeien, waarvan latere geslachten de wrange vruchten zouden plukken.” (geciteerd in De Lange,  130).  Die zorg is weggewuifd, het primaat voor immigratiebeleid lag niet bij Justitie waar het als hoeder van de grenzen toch  thuis gehoord zou hebben.

    De geest van de Vreemdelingenwetten, codificatie van eeuwenoude normen, “geen armoedzaaiers, geen oproerkraaiers”, is zeker niet gerespecteerd. Van nature neigen gemeenschappen er naar hun verworvenheden te beschermen. “Geen bedelaars, geen oproerkraaiers”, een direct uitvloeisel van die opstelling, is al te herkennen in het optreden van overheden in de Middeleeuwen, staat helder in de Vreemdelingenwet 1849 (voldoende middelen van bestaan, geen gevaar voor de publieke rust) en nog net zo helder en prominent in de Vreemdelingenwet 2000 (voldoende middelen voor de kosten van verblijf, geen gevaar voor openbare orde of nationale veiligheid). Duidelijk is dat realisatie van deze expliciete doelstelling niet meteen evident is. In 2019 werd 2,4 procent van de inwoners met een niet-westerse migratieachtergrond verdacht van een misdrijf. Het aandeel verdachten onder de bevolking met een westerse migratieachtergrond was 1,0 procent, en bij een Nederlandse achtergrond 0,7 procent[68]. Het uitkeringsgebruik van niet-westerse immigranten is beduidend hoger dan van autochtonen.[69]  Maar de tegenpool van selectie op eigenbelang, zorg voor de behoeftigen, is al net zo oud: charitas in de Middeleeuwen als christelijke plicht, toelating als vluchteling of op humanitaire gronden in recente wetgeving. Daarmee is de spanning tussen het humanitaire en het egoïstische argument ook eeuwenoud.

    Arbeidsmarktevenwicht is pas een wettelijk criterium geworden in de loop van de twintigste eeuw, maar de situatie op de arbeidsmarkt is natuurlijk altijd medebepalend geweest voor de opstelling jegens vreemdelingen. Gilden hadden een stevige greep op de markt voor geschoolde vaklieden en konden beslissen over toelating van vreemdelingen, van de 17e tot laat in de 19e eeuw kwamen grote groepen seizoenarbeiders uit Duitsland om te werken in landbouw, infrastructuur en industrieën als blekerijen en steenfabrieken omdat binnenlands aanbod onvoldoende was.[70]

    Er is dus sprake van een interessante dynamiek in de uitvoerende macht over immigratiebeleid. De grote na-oorlogse immigratie begint met arbeidsmigratie. Sociale Zaken is hiervan de grote  pleitbezorger. Hun macht berust op autoriteit over de arbeidsvergunning, hoewel toelatingsbeleid, op grond van de Vreemdelingenwetten, de competentie van Justitie is. De splitsing van bevoegdheden zorgt voor voortdurende strijd, waarbij Sociale Zaken het werkgeversbelang behartigt en Justitie zonder succes immigratie probeert af te remmen op overwegingen van maatschappelijke rust en sociale cohesie. Die strijd speelt zich enkele decennia lang af achter gesloten deuren, tussen ambtenaren. Na aanvankelijke blokkade wordt gezinsmigratie toegestaan, met steun van de Tweede Kamer in een meer openbaar debat en met steun van ideëel gemotiveerde sociaal-culturele wetenschappers maar tegen de uitdrukkelijke wens van Justitie in. Het alleenrecht op vreemdelingenbeleid dat Justitie in 1934 had verloren krijgt het pas terug in 2014 met de Wet Modern Migratiebeleid, maar dan over een gekrompen domein. Internationale verdragen, zoals EU, mensenrechtenverdragen en het Vluchtelingenverdrag, geïnitieerd zonder publieke aandacht voor de mogelijke consequenties voor vreemdelingenverkeer, krijgen steeds meer invloed via een proces van juridisering waarbij rechters, advocaten, academische juristen en ideële organisaties wetgeving benutten om de positie van immigranten te versterken, in het bijzonder die van asielzoekers. Konden ambtenaren en politici voorheen vrijmoedig omgaan met wetten en reguleringen, nu worden wetten uitgediept en getest op hun implicaties ten gunste van de immigranten. De publieke opinie speelt in dit proces een merkwaardige rol: in schrijnende individuele gevallen komt evidente steun voor de zwakke naar voren, terwijl tegen immigratie in het algemeen sterke bezwaren leven.

    Implementatie van de criteria in de driekwart eeuw na de Tweede Wereldoorlog is een voortdurende worsteling geweest met niet voorziene effecten, zoals de tovenaarsleerling overkwam die zijn kunst maar half beheerste: krachten in gang zetten kon hij wel, maar ze daarna beheersen was boven zijn macht. Mediterrane arbeiders waren bedoeld om tekorten in een overspannen arbeidsmarkt op te lossen maar de operatie liep uit de hand toen ze niet tijdelijk kwamen maar permanent bleken. Gezinshereniging en gezinsvorming werden bevorderd uit naam van gelijkheid, als elementair basisrecht, maar bleken een belemmering voor nagestreefde en eigenlijk verwachte maatschappelijke integratie. Asielverdragen werden afgesloten om de verdoolden van de Tweede Wereldoorlog op te vangen, maar toen het humanitaire mededogen werd uitgebreid zonder grenzen kwamen stromen op gang die niemand had voorzien. Binding aan internationale verdragen legde principes op waarvan onvoorziene baten werden ontdekt door potentiële immigranten en hun advocaten, onomkeerbaar voor de nationale wetgever, in beheer bij de rechterlijke macht.

    De tragiek schuilt wellicht het meest in de beperkte anticipatie op consequenties van beleid en wetgeving. Of had het toch beter gekund? Tijdelijkheid van ongeschoolde Mediterrane immigratie had in de wet kunnen staan en het was eerder een belangenstrijd die dit voorkwam dan gebrek aan voorstellingsvermogen. Gezinsmigratie kwam op gang door de opkomst van een bredere doelstelling dan louter economisch belang van allochtone Nederlanders, morele overwegingen en verbreding van het gelijkheidsideaal. De consequenties voor de omvang van de bevolking met migratie achtergrond kunnen niet onvoorzien zijn geweest. De gevolgen voor integratie van vreemdelingen en voor maatschappelijke cohesie van verruiming van de toegangsregels zijn voorzien op het Ministerie van Justitie en herhaaldelijk naar voren gebracht op het hoogste beleidsniveau.

    Over de meest wenselijke houding tegenover gevestigde en nieuwe immigranten bestaat in de samenleving geen eenheid van opvatting. Hetzelfde geldt voor de opstelling tegenover asielzoekers. Bij de ondertekening van het asielverdrag zal de mogelijke omvang van de vluchtelingenstromen zeker niet voorzien zijn. Maar hier rijst de vraag of de mogelijkheden van  het verdrag wel voldoende benut worden. Het verdrag verbiedt terugzending naar de gevaarlijke gebieden, maar sluit internationale coördinatie van opvang niet uit. Hier zijn de problemen toch meer veroorzaakt door politieke verlamming van de EU dan door de aard van het verdrag.

    De onvoorziene consequenties hebben vooral gezorgd voor een gevoel van onmacht, niet alleen bij de bevolking maar ook bij de beleidsmakers. In een bewindsliedenoverleg in 1980, terwijl 30 000 immigranten binnenstromen, zegt “Wiegel van Binnenlandse Zaken het ‘afschuwelijk’ te vinden ‘dat steeds weer blijkt dat de overheid de immigratie niet onder controle kan krijgen’. Staatssecretaris Haars van Justitie antwoordde ‘dat de overheid hieraan weinig zal kunnen doen tenzij men het criterium gezinshereniging zou durven schrappen’ ”(Bonjour, 2017, p 163). En zoals boven al geciteerd: “Minister de Vries van Sociale Zaken (PvdA) spreekt van een praktisch onbeheersbaar probleem”. Onmacht en frustratie die wortelen in onweerstaanbare druk, van arbeidsmigranten, gezinsmigranten en asielzoekers bij beperkte politieke en wettelijke speelruimte, mede door verdeeldheid in het electoraat.

    De Vreemdelingenwet 1849 was zeer globaal over toelating tot Nederland en liet de uitvoering over aan lokaal bestuur. De wet op de arbeidsvergunningen van 1934 was eveneens zeer globaal en beperkte zich tot de toekenning van het recht op regulering van vreemde arbeid. Toen in de jaren ‘50 de immigratie op gang kwam als arbeidsmigratie vulde Sociale Zaken de beleidsruimte en werd de arbeidsvergunning de sleutel tot toelating. Toen immigratie bleek te groeien als een koekoeksjong was het te laat om het nest te verbouwen en het primaat te leggen waar het hoorde: bij Justitie. Justitie heeft de taak van grensbewaking en met verwijzing naar de middeleneis kan de arbeidsvergunning,  op advies van Sociale Zaken, daar een onderdeel van zijn. Het heeft Justitie een halve eeuw gekost om het primaat terug te krijgen.

    Tegengestelde belangen en verdeeldheid over doelstellingen stellen grote uitdagingen aan politici en politieke partijen die streven naar maximaal electoraal succes, en daartoe kiezers met verschillende opvattingen willen verenigen. Dat gaat gemakkelijk ten koste van zuiverheid en transparantie. Zo werd opgewekt immigratie tijdelijk en emigratie permanent verklaard, werd tijdelijkheid tegen beter weten in volgehouden, werd lang ontkend dat Nederland een immigratieland was, werden economen met hun negatieve conclusies over het economisch belang van immigratie buiten het discours gehouden, wordt interesse in de fiscale lasten van immigranten nog steeds de kop ingedrukt[71]. De tegenstellingen zorgen voor veel politiek gekrakeel (en geschuif met politieke verantwoordelijkheid) en voor veel ambtelijk werk dat zonder beleidsgevolgen blijft (zoals 4 nota’s immigratiebeleid). De eindeloze strijd maakt één ding in ieder geval goed duidelijk: immigratie kan bezwaarlijk tot algemeen belang worden bestempeld.

     

     

    Literatuur

    Bakker, E. de  (2001), De cynische verkleuring van legitimiteit en acceptatie, proefschrift UvA, Amsterdam : Aksant

    Bedem, van den R., J.  Van den Brink en E. Verhagen (1994), Grenzen aan hereniging, Den Haag: WODC – Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

    Beek, J. van de (2010), Kennis, macht en moraal, proefschrift Universiteit van Amsterdam, Amsterdam: Vossius Pers

    Bonjour, S. (2014). Grens en gezin. Beleidsvorming inzake gezinsmigratie in Nederland, 1955-2005. (proefschrift Universiteit Maastricht) , Amsterdam: Aksant

    Bonjour, S. en M. Schrover (2015), Public Debate and Policy-making on Family Migration in the Netherlands,1960–1995,  Journal of Ethnic and Migration Studies, 41 (9), 1475-1494

    Boom, de J., A. Leerkes en G. Engbersen (2011), Illegale migranten, Hoofdstuk 9 in R. Jennissen (red.)

    Borjas (1995), The Economic Benefits from Immigration, The Journal of Economic Perspectives, 9 (2), 3-22

    Borjas (1999), The economic analysis of immigration, in O. Ashenfelter and D. Card (editors), Handbook of Labor Economics, volume 3A. Chapter 28. Amsterdam: North-Holland

    Brunow, S., P. Nijkamp and J. Poot (2015), The impact of international migration on economic growth in the global economy, in B. Chiswick and P. Miller (eds), Handbook of International Migration, volume 1B, Chapter 19, Amsterdam: Elsevier

    CPB Centraal Plan Bureau (1972), Economische effecten voor Nederland van de werving van buitenlands  werknemers, Den Haag: SDU

    Doornbos,  N. (2004), Gescheiden werelden. Beoordeling van geloofwaardigheid van vluchtverhalen, Amsterdams Sociologisch Tijdschrift, 31 (1), 80-112

    Edo, A., L. Ragot, H. Rapoport, S. Sardoschau, A. Steinmayr, A. (2020), An Introduction to the Economics of Immigration in OECD Countries, Bonn: IZA Discussion Paper 13755

    Eijl, C. van en M. Schrover (2002), Broncommentaren 5 Bronnen betreffende de registratie van vreemdelingen in Nederland in de negentiende en twintigste eeuw, Instituut voor Nederlandse Geschiedenis Den Haag, 7- 34 http://resources.huygens.knaw.nl/pdf/Broncommentaren/voorlopig/Broncommentaren_5-007_033.pdf

    Handboek Europees recht op het gebied van asiel, grenzen en immigratie Editie 2014, Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten en  Raad van Europa

    Hartog, J. (2011), Is de maat nou echt vol? Afscheidsrede Universiteit van Amsterdam, 29 juni; samenvatting in  TPE Digitaal, 2012, 5 (4), 1-16

    Hartog, J. (2020), Migratiebeleid: continuïteit,  verdeeldheid en machteloosheid, ongepubliceerd manuscript

    Hartog J. en A. Zorlu (1999) , Turkish clothing in Amsterdam: the rise and fall of a per­fectly competitive labour market, De Economist, 147 (2), 151-181,

    Jennissen, red (2011), De Nederlandse migratiekaart, WODC, Ministerie van Veiligheid en Justitie Meppel: Boom

    Kaa, D. van de (2017), Veertig jaar ‘bevolking en welzijn in Nederland’, Demos 33 (1), 5-7

    Koopman, E. (2002). Wezenlijk Nederlands belang en economische migratie : nationaal toelatingsbeleid ten aanzien van buitenlandse werknemers en zelfstandigen. Amsterdam: Uitgave in eigen beheer.

    Kuijer, A.  en H. Steenbergen (2005), Nederlands Vreemdelingenrecht, zesde druk, Meppel: Boom

    Lange, T. de (2007), Staat, markt en migrant. De regulering van arbeidsmigratie naar Nederland 1945-2006 (proefschrift Nijmegen), Den Haag: Boom

    Lange, T. de, en J. Doomernik (2004), Arbeidsimmigratie in internationaal vergelijkend perspectief, Amsterdams Sociologisch Tijdschrift,  2004-1, 147-179

    Lange, T. de en P. de Sena (2019), Your income is too high, your income is too low: discretion in labour migration law and policy in the Netherlands and Macau, The Theory and Practice of Legislation, 7:2, 135-151, DOI: 10.1080/20508840.2020.1729559

    Lodder, G. (2019),  Selectief naast restrictief. Evaluatie van de Wet modern migratiebeleid, Den Haag: WODC, Ministerie van Justitie en Veiligheid

    Mak, G.(2019), In Europa, deel I, Amsterdam: Atlas

    Marée, K. (2019), De  nieuwe bron van ongelijkheid in Europa: studeren, De Correspondent, 25 oktober, decorrespondent.nl/10642/de-nieuwe-bron-van-ongelijkheid-in-europa-studeren/5499329973412-a98a5012

    Muller , S. (1901), Middeleeuwsche liefdadigheid, De Gids, 65, 421-450

    Rodigrues,  P. (2010), De grenzen van het vreemdelingenrecht, Rede uitgesproken bij de aanvaarding van de leerstoel Immigratierecht aan de Universiteit Leiden op vrijdag 3 september 2010

    Vries, J. de en A.  van der Woude (1995), Nederland 1500-1815. De eerste ronde van moderne economische groei. Amsterdam: Balans.

    WRR, Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2001), Nederland als immigratiesamenleving, Den Haag: SDU

    Wijkhuijs, V.  M. Kromhout , R. Jennissen  en H. Wubs (2011), Asielzoekers, Hoofdstuk 6 in Jennissen (2011)

     

     

    Bijlage: De druk van de publieke opinie, selectie  

    In 1962 bleken 17 Spaanse vrouwen  zich bij hun echtgenoten te hebben gevoegd, tegen de regels. Justitie wilde ze uitzetten. De zaak werd besproken in de media, opgepakt door parlementsleden, en de vrouwen kregen alsnog een verblijfsvergunning. Ambtenaren van Justitie bleken zeer gevoelig voor de berichten in de pers. Kort daarop was Justitie wel succesvol met uitzetting van andere Spaanse echtgenotes: “Dat Justitie ditmaal steun vond voor zijn standpunt zal in de eerste plaats te maken hebben met het uitblijven van parlementaire of publicitaire druk”. Bij een volgende zaak, waarbij Spaanse vrouwen, tegen de regels, niet adequaat waren gehuisvest, kon Justitie niet op tegen de maatschappelijke druk en werd toch een verblijfsvergunning verstrekt. Bonjour voegt aan deze gebeurtenissen de volgende observatie toe: “De Nederlandse media van de jaren zestig lijken wezenlijk te hebben bijgedragen aan de druk op Justitie om gezinsleden van arbeidsmigranten die in overtreding van de regelgeving in Nederland verbleven, bij hun vader en echtgenoot te laten blijven” (Bonjour, 81-85).

    Aan het eind van de jaren ’60 kwamen Portugese dienstplichtigen naar Nederland die niet in de Angolese vrijheidsoorlog wilden vechten. Particuliere comités zochten aandacht voor hun zaak, op een manier die niet door iedereen als acceptabel werd gezien. De acties en berichten in de media leidden tot vragen in het parlement, en uiteindelijk tot toelating. “De publiciteit rond de pogingen van de vreemdelingediensten om een aantal Portugese asielzoekers uit Nederland te verwijderen, de actieve inzet van kleine linkse politieke partijen en de alternatieve hulpverleningsorganisaties, zoals het Angola comité, hebben Justitie onder druk gezet en er voor gezorgd dat er interne richtlijnen werden opgesteld” (Ten Doesschate, 1993, 55[72] )

    Tijdens de voorbereiding van de Wabw 1979 ontstond grote maatschappelijke onrust over de positie van illegale vreemdelingen. Een “regularisatie” waarbij 15 000 vreemdelingen een vergunning kregen nam die niet weg. In 1975 gingen Marokkanen in hongerstaking in kerken in Amsterdam, Utrecht en Den Haag. In 1976 demonstreerden 10 000 immigranten en Nederlanders tegen het wetsvoorstel. Na de invoering van de Wabw in 1979 kregen, na “grote maatschappelijke druk” meer dan 1500 illegalen alsnog een verblijfsvergunning (De Lange, 190-191)

    Ayaan Hirsi Ali, prominent criticus van de Islaamse godsdienst en cultuur, verkreeg in 1995 een permante verblijfsvergunning en klom op tot lid van de Tweede Kamer. Toen later bleek dat zij onjuiste gegevens had verstrekt werd door de Minister voor Vreemdelingenzaken haar paspoort ingetrokken, en moest zij de Kamer verlaten.  Ze vertrok daarop naar de VS[73].

    In 1997 kondigde het kabinet een regeling aan om illegalen te legaliseren. Kleermaker Gümüş meldde zich vrijwillig, maar kreeg geen verblijfsvergunning omdat hij niet kon aantonen dat hij aan de voorwaarden voldeed. De staatssecretaris vreesde precedentwerking en Gümüş werd met zijn gezin uitgezet naar Turkije. Een rijke Nederlander schonk hem 100 000 gulden om daar een bedrijf op te zetten[74].

    In 2005 kreeg de voetballer Kalou van de Minister voor Vreemdelingenzaken geen positieve reactie op zijn verzoek tot bijzondere naturalisatie, ondanks de toezegging dat hij bij inwilliging deel zou uitmaken van de selectie voor het Nederlands elftal.

    Taida Pasić was een scholiere in haar eindexamenjaar die bij de rechter haar beroep tegen uitzetting verloor en eind  april 2006 op het vliegtuig naar Bosnië werd gezet. In mei deed zij examen vwo op de Nederlandse ambassade in Sarajewo, in augustus startte zij een studie rechten in Leiden.[75]

    In 2007 kreeg een groep van 181 Syrische vluchtelingen een verblijfsvergunning van de Minister van Justitie na interventie van de Tweede Kamer. Hun beroep tegen afwijzing was door de rechter niet gehononeerd, maar gebleken was dat medewerkers van de IND aan Syrische geheime agenten  informatie hadden verstrekt waardoor ze bij terugkeer in Syrië gevaar zouden lopen. [76]

    “Staatssecretaris Mark Harbers (VVD) van justitie en veiligheid heeft onder grote druk besloten dat de Armeense kinderen Lili (12) en Howick (13) in Nederland mogen blijven.” De kinderen konden (in 2018) geen beroep doen op het zogenaamde kinderpardon. Hoog politiek beraad na uitvoerige publieke aandacht bracht de staatssecretaris tot dit gebruik van zijn discretionaire bevoegdheid.[77]

    Kerkasiel is een gewoonterecht dat een kerk het recht geeft vluchtelingen op te vangen tijdens een godsdienstoefening binnen kerkgebouwen. Sinds de jaren 80 wordt het vaak door illegalen en uitgeprocedeerde asielzoekers als middel gebruikt, soms zelfs tegen de wil van de geloofsgemeenschap, om zich te verzetten tegen een gedwongen uitzetting uit het verblijfsland.

    Het eerste kerkasiel in de Benelux werd in 1982 verleend aan illegaal in Nederland verblijvende en met uitzetting bedreigde Marokkanen, in de Amsterdamse Mozes en Aäronkerk. Na drie jaar van acties, waaronder hongerstakingen en kerkasiel, kregen de Marokkanen alsnog een verblijfsvergunning.

    Tussen september 2018 en januari 2019 hielden ruim achthonderd voorgangers een marathondienst in de Haagse Bethelkapel om de uitzetting van een Armeens gezin te voorkomen. De estafettedienst van 97 dagen en nachten werd beëindigd omdat er een ruimere regeling van het kinderpardon zou komen. De actie werd gesteurd door de Protestantse Kerk in Nederland” (Wikipedia, 12-04-2021).

     

     

     

     

     

     

     

     

    [1] Emeritus hoogleraar economie (1981-2011), Universiteit van Amsterdam.  Dit is een samenvatting van een veel gedetailleerder artikel waarin beweringen en conclusies nader worden onderbouwd  (Hartog, 2020).  Voor beide stukken is dankbaar gebruik gemaakt van commentaar en suggesties van Saskia Bonjour, Han Entzinger en Aslan Zorlu.

    [2] Tussen 1899 en 1950 schommelde het percentage tussen 1 en ruim 2%; in 2019 was het 6,4%. Vreemdelingen zijn personen met een andere nationaliteit dan de Nederlandse.  Gegevens over bevolking met een migratie achtergrond worden door het CBS pas gepubliceerd vanaf 1996. Toen was het percentage al opgelopen tot 16,1%.

    [3] Er waren ook 15 duizend inwoners zonder nationaliteit.

    [4] Daar zitten dubbeltellingen bij door allerlei statusveranderingen van landen, zoals “Nederlandse Antillen (oud)” en “(voormalige) Nederlandse Antillen, Aruba”, en “Slowakije”, “Tsjechië”, “ Tsjecho-Slowakije (oud)” en “(voormalig) Tsjecho-Slowakije”, gevolgen van de opsplitsing van de Sovjet Unie, etc. De  VN  telt 192 leden. We kunnen dus aannemen dat alle landen vertegenwoordigd zijn onder de immigranten.

    [5] Zie voor vergelijking met Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, en verdere verwijzingen naar internationale ervaringen De Lange en Doomernik (2004). Zie ook de OECD International Migration Outlook, diverse jaren.

    [6] Het staat zelfs letterlijk zo in de wet, in Artikel 4: “Zelfs kunnen vreemdelingen worden toegelaten op bloote aanmélding van hunne personen met opgave, van wie zij zijn, van waar en met welk doel zij herwaarts komen.”

    [7] Koopman (2002, 66) verwijst naar Placaten “ die ‘alle de Beedelaars of Schoyers, Vagebonden en Leediggangers, niet geboortigg onder het ressort van deesen Staat’, moest(en) tegenhouden”, uit 1738, 1760 en 1789. Koopman  geeft aan dat de wet van 1849 bedoeld was om revolutie te  voorkomen, na het roerige jaar 1848, en dat sommige parlementariërs spraken van de “bedelaars- en vagebondenwet”.

    [8] In 1969 werd de wet vervangen, niet ingetrokken.

    [9] Zie De Lange (2007, 344) en De Lange en De Sena (2020). In de oorspronkelijke regeling was de salarisgrens bedoeld als onvoorwaardelijke grens, maar kon toelating worden geweigerd op de criteria openbare orde en volksgezondheid, maar in de uitvoeringspraktijk door de IND werd ruimte in de formulering benut om het salariscriterium te conditioneren. De conditionering werd vervolgens gesanctioneerd door de rechter.

    [10] Op dit moment volgen ruim 85 000 buitenlandse studenten een volledige studie in Nederland, zo’n 10% van de totale studentenpopulatie. In het academisch jaar 2016-’17 waren er 16.966 Nederlandse studenten voor een volledige studie ingeschreven in het buitenland, voornamelijk in landen van de EU (onderwijsincijfers.nl).

    [11] Onderdanen van landen in de Europese  Ruimte en Zwitserland worden hiermee gelijk gesteld.

    [12] Gezinsmigratie betreft ook gezinnen waarbij één van de partners de Nederlandse nationaliteit heeft. Voor hen  was de wet op het Nederlanderschap relevant. Sinds het Burgerlijk Wetboek 1838 kregen vrouwen bij huwelijk de nationaliteit van hun echtgenoot. Vanaf 1964 is het Nederlanderschap bij huwelijk met een Nederlandse man niet langer automatisch, maar optioneel. Voor de buitenlandse echtgenoot van een Nederlandse vrouw golden steeds de reguliere voorwaarden voor verblijf, waaronder een inkomensvereiste, en hij kwam net als andere vreemdelingen pas na vijf jaar voor naturalisatie in aanmerking. Kinderen van een Nederlandse vader kregen volgens de Vw 1892 de Nederlandse nationaliteit; vanaf de Rijkswet op het Nederlanderschap van 1984 geldt dit ook voor kinderen van een Nederlandse moeder en kunnen kinderen van migranten tussen hun achttiende en vijfentwintigste jaar opteren voor de Nederlandse nationaliteit zonder afstand te doen van de oorspronkelijke nationaliteit (Van Eijl en Schrovers, p 10 ev). De wet van 1984 maakt bij huwelijk geen onderscheid meer naar geslacht: echtgenoten van een partner met de Nederlandse nationaliteit kunnen na 3 jaar verblijf in Nederland het Nederlanderschap aanvragen, in plaats van de 5 jaar die geldt voor iemand zonder partner.

    [13] Van 2015 tot 2019 zijn van alle positieve beslissingen in eerste aanleg de percentages op de A grond 33, 34, 19, 17 en 19,  voor overige gronden 48, 38, 30, 18, en 18 (de rest is afgewezen). Bron: Vluchtelingenwerk.nl

    [14] Met de Verklaring  van Bologna, in 1999, werd het Europese tertiaire onderwijs gehomogeniseerd. Grotere mobiliteit van docenten en studenten zou goed zijn voor hun persoonlijke ontwikkeling, voor de ontwikkeling van een ‘Europees burgerschap’, voor de arbeidsmarkt en voor de kwaliteit van de onderwijsinstellingen. Daarmee zou de Aziatische student kunnen worden aangetrokken en de Europese student behouden blijven. Marée (2019).

    [15] Lodder (2019, p 6) geeft in haar beleidsevaluatie een expliciete doelstelling aan: “Kennismigratie, onderzoek en studie zijn door de wetgever gekwalificeerd als vormen van migratie waar in Nederland behoefte aan is”.

    [16] Richtlijn 2003/86/EG van de Raad van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging

    Met verwijzing naar de doelstelling van de EU wordt het recht op gezinshereniging van echtgenoot en minderjarige kinderen erkend, onder nadere voorwaarden.

    [17] Er is wel herhaaldelijk discussie gevoerd over de hiërarchie. Zie De Lange 228-230, zowel bij Wav 1964 als bij herziening Wabw 1979; zulke discussies zijn deel van de competentiestrijd tussen ministeries. Zie ook 234-235.

    [18] Toelating vereist altijd identificatie, tegenwoordig met een grensdocument; in 1849 volstond nog eenvoudige aanmelding, al kon toen ook om referenties worden gevraagd.

    [19] Met De Lange (2007) en Bonjour  (2014) als onmisbare leidraad en wegwijzers naar bronnen en documenten.

    [20] De toets op ‘gevaar voor de openbare orde’ is tegenwoordig uitgewerkt in lagere wetgeving; bij besluiten over uitzetting wordt het gewicht van gepleegde  misdrijven lager bij langere verblijfsduur. De kwantitatieve betekenis van toetsing aan gevaar voor openbare orde is niet eenvoudig te achterhalen. In 2002-2008 kwamen 797 van de 11 697 onherroepelijk veroordeelde vreemdelingen in aanmerking voor toetsing. Daarvan zijn er 257 daadwerkelijk getoetst, wat in ongeveer de helft van die gevallen leidde tot verblijfsbeëindiging. Zie Berdowski, Eshuis en Vennekens (2009, p 8-9). De Lange (p 126) vermeldt dat in 1970 aan 3800 werkzoekende vreemdelingen een verblijfsvergunning werd geweigerd op grond van hun gedrag of ontbreken van een mvv en dat 2700 vreemdelingen uit Mediterrane landen werden uitgezet. ACVZ (2018) noteert, op p 112: “In de Nederlandse beslispraktijk over de Vw speelt de (openbare, nationale) veiligheid als afzonderlijke categorie geen prominente rol. De voorbeelden zijn schaars”, maar concludeert ook, op p 22: ” Gebleken is dat er geen betrouwbare cijfers zijn over verblijfsontzeggingen en -beëindigingen op grond van het openbare-ordebeleid.”

    [21] Asielaanvragen worden in principe zorgvuldig getoetst door een gespecialiseerde overheidsdienst. De toelatingspercentages fluctueren sterk (tussen 20 en 75 procent in de jaren 2013-2018, volgens Jaarverslagen van de IND).  Ik ken geen wetenschappelijke studies die de betrouwbaarheid van de vervolgingsdreiging toetsen. Zie voor een overzicht van literatuur over beoordeling van geloofwaardheid en een analyse van beoordelingsgesprekken door IND ambtenaren Doornbos (2004).

    [22] De Wet Inburgering van 2006 benoemt expliciet een inburgeringsexamen, en draagt op de inhoudelijke eisen bij maatregel van bestuur te bepalen.  Slagen voor het inburgeringsexamen is geen absolute eis.  Wie binnen 3 jaar 600 lesuren heeft gevolgd en 4 keer is  gezakt kan ontheffing krijgen. Tussen 2013 en medio 2018 gebeurde dat ruim 3000 keer. www.ad.nl, Drieduizend migranten nooit geslaagd voor inburgeringstoets, 18-06-18.

    [23] Een Marokkaanse immigrant herinnert zich hoe hij in 1966 met zijn oom uit Frankrijk aankwam: “Ik sprak een man aan op straat. Kom mee, zei hij, en hij bracht me achterop zijn motorfiets naar de baas van de zuivelfabriek. Zo eenvoudig was dat toen”,  NRC Weekend, 27 april 2019, p 28.

    [24] Rechterlijke uitspraken in 2000 bevestigen dat binnenlands aanbod (inclusief aanbod van vreemdelingen waarvoor geen vergunning  vereist is) wel “reëel beschikbaar moet zijn”.  Kuijer en Steenbergen (2005, 580-581).

    [25] Er is geen eenvoudig toegankelijke registratie van de toetsingsactiviteit. Het Jaarverslag CWI 2005 rapporteert 55 112 aanvragen voor een tewerkstellingsvergunning, maar vermeldt niets over toetsing. Het Jaarverslag 2008  meldt 19 128 ingediende aanvragen,  een daling van 70% ten opzichte van 2007, als gevolg van de openstelling van de grenzen voor  werknemers uit Polen en andere landen in Midden en Oost-Europa; het aantal geweigerde vergunningen is 2 466 (12,8% van de afgehandelde aanvragen). Van de verleende vergunningen is 57,6% gedaan op basis van het ontbreken van prioriteit genietend aanbod. “De overige verleningen zijn uitsluitend technisch van aard.”

    [26] 1946: scheepvaart; 1950: persoonlijk personeel diplomaten; 1954: grensoverschrijdende zakenlieden, installatie/onderhoud buitenlandse apparatuur, bedienen internationaal vervoer, huispersoneel toeristen, hoogleraren, religieuzen, journalisten; De Lange, 47-60

    [27] Vw 1965, art 10.2: Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kan aan andere dan de in het eerste lid bedoelde vreemdelingen worden toegestaan voor onbepaalde tijd in Nederland te verblijven.

    [28] Economische zelfstandigheid op basis van vermogen speelde zelden een rol in de beleidsdiscussies. De recente gerichte regeling voor vermogende investeerders vereist toetsing dat het vermogen niet op malafide wijze is verkregen. Besluit van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie van 20 september 2013, nummer WBV 2013/19, houdende wijziging van de Vreemdelingencirculaire 2000.

    [29] De uitgebreide sociale wetgeving komt tot ontwikkeling in de jaren ’60. De Algemene Bijstandswet, waarmee de rijksoverheid de armenzorg over neemt van kerken en particuliere instellingen, is ingevoerd in 1965. In 1972 werd al geankerd op het bestaansminimum zoals vastgelegd in de sociale wetgeving: “Vreemdelingen die in het genot zijn van uitkeringen krachtens een der sociale verzekeringswetten (met name de Ziektewet, of de Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering) zullen in het algemeen geacht kunnen worden om, voor de toepassing van deze regeling, over voldoende middelen van bestaan te beschikken.” TBV66 1972 02 (ru.nl).

    [30] De Vreemdelingenwet 1849 maakt geen gewag van duurzame vestiging.

    [31] Bonjour (2014, 160) citeert de Staatssecretaris van Justitie die in 1982 noteert dat indien nodig voor een verblijfsvergunning een jaar respijt wordt gegeven om alsnog aan de middelentoets te voldoen.

    [32] Voor alleenstaande ouders is de norm vanaf 2010 gelijk aan 90% van die voor gehuwden, voor alleenstaanden 70%; daarvoor was dat 70 resp 50%. Zie Vreemdelingencirculaire 2000B geldend vanaf 01-10-2021. Het Vreemdelingenbesluit 2000, geldig vanaf 2002, maakte de koppeling aan de sociale normbedragen expliciet, evenals de Vc 1966 versie 1982 (pagina C 26; hier als netto bedragen; uitkeringen uit de openbare kas tellen niet mee als inkomen; de invoerdatum van deze specificatie moet liggen tussen 1966 en 1982, maar is niet te achterhalen uit de gebruikte bron).

    [33] Als argeloze niet-jurist kun je de vraag stellen of dit niet in strijd was met de Vreemdelingenwet. Volgens artikel 1 van de Vreemdelingenwet 1849 had iedereen toegang die voldoende middelen van bestaan had.  In de eerste decennia na 1945 waren Nederlandse echtgenotes ook niet economisch zelfstandig, zelfs wettelijk niet.

    [34] Daarnaast was een  minimale huwelijksduur vereist. Voor kinderloze echtgenotes die werk vonden gold geen  wachttijd.

    [35] Volgens Van den Bedem et al. (1994, 1) gold dit sinds 1980.

    [36] Om precies te zijn: in de Memorie van Toelichting. Bonjour, 224.

    [37] RICHTLIJN 2003/86/EG VAN DE RAAD van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging.

    [38] Deze regel  geldt  sinds 2017, na een uitspraak van de Raad van State. In de brief van  de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie van 23 februari 2017  waarin de maatregel wordt gepresenteerd wordt  er ook op gewezen dat in het geval van terugkerende Nederlandse expats met buitenlandse partner op grond van individuele omstandigheden kan worden afgeweken van de normen voor de middelentoets.

    [39] Richtlijn 2003/86/EG van de Raad van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging.

    [40] In de periode van de “gastarbeiders” verschenen regelmatig artikelen in de krant over misstanden, huisvesten van toegelaten vluchtelingen is een notoir probleem voor gemeenten en recent is een discussie opgelaaid over ondermaatse huisvesting van buitenlandse arbeiders door arbeidsbemiddelaars.

    [41] Met onderdanen van de EU lidstaten zijn sinds 1994 gelijkgesteld onderdanen van de Europese Economische  Ruimte (Noorwegen , IJsland, Liechtenstein) en sinds 2002 van Zwitserland.

    [42] De regeling is moeilijk te interpreteren. Een Gemeenschapsonderdaan heeft recht op vrije vestiging. Alleen inschrijving bij het bevolkingsregister is verplicht. Hij kan worden verwijderd, oa  op grond van onvoldoende middelen van bestaan. De VC 2000 noemt een bijstandsuitkering van meer dan 50% van het sociaal minimum bewijs van onvoldoende bestaansmiddelen en daarmee kan iemand worden verwijderd, volgens het Hof in 2004, heeft een Unieburger recht op bijstand (in 2004). Kun je  dan volgens het Hof toch worden verwijderd?

    [43] De spanning is uitvoerig gedocumenteerd door De Lange (2007), met nadruk op de opstelling van Sociale Zaken, en door Bonjour (2014), met nadruk op de opstelling van Justitie.

    [44] Dit sloot volgens De Lange overigens wel aan bij een toenemende algemene perceptie dat immigratie een Nederlands belang diende.

    [45] De verzuchting volgde op een verdere reductie van de wachttijd voor gezinshereniging in 1970.

    [46] ACOM, Advies Commissie Onderzoek Minderheden .

    [47] Bij het vluchtelingenbeleid heeft de Raad van State een belangrijke rol gespeeld. In 1974 riep de Raad de B-status in het leven geroepen, voor Portugese asielzoekers,  in 1988 oordeelde de Raad dat de A en B status moesten worden samengevoegd en in 1993 werd de Gedoogdenregeling afgeschaft na een negatief oordeel van de Raad.

    [48] De Vereniging Asieladvocaten & -Juristen Nederland telt 209 leden op 17 784 advocaten in Nederland. De Lange (2007) p 216: “Advocaten wisten de rechtspositie van de vreemdeling, waaronder het recht op toegang tot de arbeidsmarkt, via de rechter te verstevigen of in ieder geval te verduidelijken. Indirect maakte de overheid dit zelf ook mogelijk, doordat de door de overheid gefinancierde rechtsbijstand ook voor vreemdelingen open stond. Gefinancierde rechtshulp, gespecialiseerde rechtshulpverleners en rechters die de handelwijze van het bestuur kritisch volgden op grond van het zich steeds verder ontwikkelende bestuursrecht, vormden gezamenlijk een nieuwe machtsfactor”.

    [49] Voor EU recht, zie Handboek Europees recht op het gebied van asiel, grenzen en immigratie Editie 2014, Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten en Raad van Europa. Groenendijk et al. constateren dat de EU richtlijn voor gezinshereniging van 2005 een waterscheiding vormt in de overheveling van nationale naar boven-nationale regulering (zie citaat in Bonjour, p 280).

    [50] “Artikel 18: Het recht op asiel is gegarandeerd.” Het is me niet duidelijk wat dit precies impliceert.

    [51] De Lange (2007, p 250) geeft voorbeelden waarbij implicaties  van internationale verdragen pas blijken als  vreemdelingen en hun advocaten daar een beroep op doen (een verdrag met Zwitserland van 1875 en een verdrag met de VS van 1956).

    [52] Bonjour en Schrover (2015) trekken een soortgelijke conclusie: in de vormgeving van beleid voor gezinsmigratie tussen 1960 en 1995 is de invloed van media-aandacht beperkt, en net zo vaak op de hand van liberaal als van restrictief beleid.

    [53] Zie voor een levendige beschrijving ‘Ze wilden ons gewoon kwijt’ – De Groene Amsterdammer, 12 december 2018 –nr. 50

    [54] In 1950 werd de functie van Commissaris voor de Emigratie ingesteld en in 1951 werd het ontwerp “Wet op de organen voor de emigratie” ingediend, waarmee onder meer de Raad voor de Emigratie, het Emigratiebestuur en de Emigratiedienst werden ingesteld. De Raad voor de Emigratie adviseerde in 1961 tot bestendiging van een positief emigratiebeleid. De Emigratiewet 1967 bracht enige institutionele wijzigingen in de regelingen aan. Op 27 maart 1992 heeft het kabinet besloten om de bemoeienis van de rijksoverheid met emigratie geheel te beëindigen. In 1999 is de Remigratiewet in werking getreden, waarbij de Emigratiewet is ingetrokken. http://www.gahetna.nl/archievenoverzicht/pdf/NL-HaNA_2.15.72.ead.pdf

    [55] Zie Achtergronddocument Verkenning Bevolking 2050, Bijlage bij Kamerbrief over Verkenning Bevolking 2050, 18-12-2019.

    [56] Zelfs bevordering van terugkeer van immigranten naar hun herkomstland, met terugkeersubsidies, kreeg onvoldoende politieke steun; De Lange (2007), p 141.

    [57] Het onderwerp Bevolkingsvraagstukken kreeg een ambtelijke en een politieke plaats toebedeeld maar er werden geen beleidsmaatregelen getroffen. Deels verdween de urgentie omdat de vruchtbaarheid al snel onder het vervangingsniveau daalde. In de opdracht was de Commissie gevraagd om te rapporteren over de groeifactoren geboorte, ziekte en sterfte, en dus niet over migratie. Er werd uitdrukkelijk  niet gevraagd om beleidsaanbevelingen. Zie Van de Kaa (2017).

    [58] In de Ministerraad werd dit in 1962 voorgesteld door de Minister van Maatschappelijk Werk; De Lange, p 112.

    [59] Dat leverde overigens niet direct massale toestroom op. In 1969 kregen bijna 5000 vreemdelingen op die basis een permanente werkvergunning. De Lange,109, noot 93.

    [60] “Erger nog was het met hen, die zonder middelen van bestaan zich in eene vreemde omgeving bewogen. En dezulken waren juist in de middeleeuwen bijzonder talrijk. Groot, zéér groot was het getal van hen, die, zonder middelen om te voldoen aan hunne ‘Wanderlust’, toch, door de omstandigheden gedwongen, voortdurend reisden en trokken. De middeleeuwen kenden maar al te goed de scharen van zoogenaamde ‘fahrende Leute’, – menschen zonder tehuis en zonder dak (zelfs zonder den kermiswagen, die hunnen nakomelingen tegenwoordig eene beschutting biedt), die in groote troepen het land doortrokken. Handwerkslieden, die geene plaats konden vinden in een gild, – weggeloopene lijfeigenen, – verbannenen, – landlieden, door den oorlog van hun goed beroofd, – veroordeelde misdadigers, aan hunne straf ontloopen, – zij allen vormden eene bende van behoeftigen, soms te lui om te werken, maar in geen geval daartoe in staat. In troepen vereenigd, trokken deze ellendigen van stad tot stad, levende van de aalmoezen, die hun aan de kloosterpoorten gaarne uitgereikt werden, niet zelden ook van roof en doodslag. Natuurlijk waren zulke benden de schrik van den reiziger op het platteland en de plaag van de steden, waar zij zich tijdelijk ophielden. De stedelijke besturen, haar weinig goedgezind, trachtten zich op allerlei wijzen van haar te ontslaan. Maar de christelijke liefdadigheid dacht anders en verijdelde deze pogingen. Bedelen was, wij zullen het zien, in de middeleeuwen geene schande, en aalmoezen behoorden tot de meest geliefde goede werken.” Muller (1901, p 424).

    [61] “In de negentiende eeuw nam de bemoeienis van de centrale overheid met vreemdelingen toe, maar de uitvoering van het vreemdelingenbeleid laat zien dat die invloed niet in alle gevallen even verstrekkend was. Lokale overheden waren niet altijd op de hoogte van de wet- en regelgeving en hadden bovendien ruime bevoegdheden bij de uitvoering daarvan, waardoor de wet niet overal op dezelfde wijze werd toegepast. Bovendien liet de uitvoering van de regelgeving te wensen over door de omvang en kwaliteit van de Nederlandse politie. Een gebrekkige grenscontrole maakte het bijvoorbeeld voor uitgezette vreemdelingen gemakkelijk opnieuw het land in te komen. Tot aan de Eerste Wereldoorlog konden vreemdelingen over het algemeen zonder veel problemen de Nederlandse grens passeren en was de regelgeving beperkt.“ Van Eijl en Schrover (2011), p 13.  “Vreemdelingen konden ook zonder papieren in de regel ongehinderd het land binnenkomen. Omdat niet iedereen een reis- en verblijfpas kreeg, ontstond een onderscheid tussen vreemdelingen met een reis- en verblijfspas, de zogenaamde ‘toegelaten vreemdelingen’, en vreemdelingen die niet officieel waren toegelaten. De laatsten konden direct uit het land worden verwijderd als ze ergens zonder middelen van bestaan of bedelend werden aangetroffen.” O.c. p 15

    [62] Geert Mak (2019, 38) citeert Stephan Zweig die in 1941 schreef: ”Ik geniet nog steeds van de verbazing van jonge mensen als ik ze vertel dat ik voor 1915 naar India en Amerika reisde zonder een pas te bezitten of er zelfs maar ooit één gezien te hebben”. Mak vermeldt ook dat de Baedecker reisgids van 1896 het bezit van een paspoort  niet nodig achtte.  Kuijer en Steenbergen (2004) noteren in hun Inleiding (p 26) dat in de Staatsregeling  van 1798 geen sprake is van scherp onderscheid tussen onderdanen en vreemdelingen, en dat “vreemdelingen, ingezetenen en inboorlingen ” gelijke aanspraak kunnen maken op bescherming van persoon en goed. Sinds de Wet op het Nederlanderschap van 1892 wordt onderscheid gemaakt tussen Nederlanders en vreemdelingen.

    [63] De Boom et al (2011).

    [64] Brief van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, 24 september 2015,  https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-19637-2051.html

    [65] Wijkhuis et al. (2011), p 184

    [66] De Jaarverslagen van het Europees Migratienetwerk Nederland EMN geven een gedetailleerd overzicht van problemen en discussiepunten. Problemen van handhavingsbeleid betreffen grensbewaking (2008, 2010,2011), mensensmokkel (2005, 2006, 2007, 2009,2011), illegaal verblijf en uitzetting/terugkeer (2008, 2009, 2010, 2011). In 2006 wordt een speciale Dienst Terugkeer en vertrek  opgezet. Zie https://emnnetherlands.nl

    [67] Rodaan al Galidi is een vluchteling uit Irak die zijn ervaringen als asielaanvrager heeft verwerkt in de roman Hoe ik talent voor het leven kreeg (Amsterdam:  Jurgen Maas, 2017). Hij geeft daarin een beeld van hardvochtigheid van verantwoordelijke ambtenaren en van methoden van asielzoekers om de ambtenaren om de tuin te leiden. Maar het is een roman, geen feitelijk verslag. In zijn voorwoord zegt Al Galidi hierover, op p 8: “Dit boek is fictie voor iemand die het niet kan geloven, maar non-fictie voor iemand die er voor open staat”.

    [68] . https://www.cbs.nl/nl-nl/dossier/dossier-asiel-migratie-en-integratie/hoe-verschillen-veiligheid-en-criminaliteit-naar-migratieachtergrond-

    Voor correctie naar kenmerken, zie file:///C:/Users/Beheerder/Downloads/wrr-policy-brief-web-geen-tijd-verliezen-04%20(1).pdf

    [69] “Onder personen met een niet-westerse achtergrond is de uitkeringsafhankelijkheid beduidend hoger. Bij de kinderen van immigranten, de zogenoemde tweede generatie, zijn significante verbeteringen ten opzichte van hun ouders zichtbaar wat betreft uitkeringsafhankelijkheid. Onder bijna alle herkomstgroepen is echter de kans nog steeds groter dat een persoon een uitkering nodig heeft om in haar of zijn levensonderhoud te voorzien dan onder mensen met een Nederlandse achtergrond. Personen met een niet-westerse achtergrond hebben minder vaak werk dan personen met een Nederlandse of nieuwe EU achtergrond”. CBS Jaarrapport Integratie 2018.

    [70] De Vries en Van der Woude (1995).

    [71] Bij het verschijnen van het rapport Grenzeloze Verzorgingsstaat (Van de Beek et al, 2021) werd in twee toonaangevende nationale kranten wel aandacht besteed aan een rel over door het College van Bestuur betwist  publikatierecht maar niet aan de inhoud van het rapport (forse lasten van immigranten  voor de schatkist). Zie De Telegraaf, 09-03-2021, p T8 en NRC 12-03-2021 p 10-11. Daar stond tegenover dat in twee kranten werd gepleit voor opheffing van het taboe omtrent kosten en baten van immigratie (redactioneel commentaar Carlijne Vos, De Volkskrant 4 maart 2101; Sjors van beek, De Limburger, 10 maart 2021, p 16)

    [72] J. W. ten Doesschate, Asielbeleid en belangen. Het Nederlandse toelatingsbeleid ten aanzien van vluchtelingen in de jaren 1968-1982 (Dissertatie Nijmegen 1993; Hilversum: Verloren, 1993)

    [73] https://nl.wikipedia.org/wiki/Ayaan_Hirsi_Ali

    [74] https://nl.wikipedia.org/wiki/Asielzaak_Gümüş

    [75] https://nl.wikipedia.org/wiki/Verblijfsvergunning_Taida_Pasić

    [76] https://www.trouw.nl/nieuws/syrische-asielzoekers-mogen-blijven~b5175904/

    [77] https://www.trouw.nl/nieuws/waarom-mogen-lili-en-howick-toch-blijven~bbfdbcde/